## Lezen: Genesis 49: 29-32 Naomi is weduwe geworden. Sneller dan ze verwacht, krijgen haar zonen kennis aan een Moabitisch meisje. Machlon en Chiljon huwen Orpha en Ruth. Tien jaren glijden voorbij. De kinderzegen blijft uit. In deze cultuur is kinderloosheid een ramp, want: geen oudedagvoorziening. Kinderen moeten immers voor hun bejaarde ouders zorgen. Kinderloosheid is ook een schande, omdat onvruchtbaarheid gezien wordt als een vloek van de goden. Naast het weduwschap blijft ook dit verdriet Naomi niet bespaard. En dan sterven haar zonen. De schrijver rept geen woord over de omstandigheden die tot hun heengaan hebben geleid. Wel verwoordt hij subtiel de impact van hun dood op Naomi. Ze wordt overgelaten van haar man en van haar twee zonen (5). De auteur bedoelt dat Elimelech, Machlon en Chiljon Naomi in de steek laten. Deze drie mannen zijn namelijk verantwoordelijk voor de zorg van hun vrouw en moeder. Nu is er niemand meer die voor haar zorgt. Ze is in de steek gelaten. In Moab. Achtergelaten in een heidens land, zonder familie, wetgeving en bescherming. Terwijl in Moab genoeg brood voorhanden is, begraaft Naomi in dit heidens land haar toekomst en bestaanszekerheid. Ze bezit niets meer. Let op hoe de schrijver dit moment markeert. De geschiedenis begint met een man die uit Bethlehem vertrok (1) en eindigt met Naomi die zonder man in Moab achterblijft (5). Haar man luistert naar de naam Elimelech: ”Mijn God is Koning”. Maar Elimelech is een kind van zijn tijd. Het oordeel dat de Schrift over de Richterentijd velt –eenieder doet wat goed is in zijn ogen– geldt ook van hem en bepaalt zijn levenseinde. Elimelech en zijn zonen sterven en worden niet verzameld in het graf bij hun vaderen. Een weduwe in deze tijd heeft de volgende opties om te overleven: hertrouwen bij voorkeur met een man uit de familie van je overleden echtgenoot; bedelen; slavenwerk of de prostitutie. Naomi heeft nog een keus: terugkeren naar Bethlehem. Maar dat betekent wel: drie graven achterlaten in Moab. Vraag: Wat betekent de uitdrukking: verzameld worden met of in het graf van je vaderen?