Mediterraan eten: goed voor darmen, hart en hersenen

Vette gerechten kwamen in huize Jansen niet op tafel. Vader Jansen, huisarts in het Twentse dorp De Lutte, leed aan het zogeheten dumping syndroom, waardoor voedsel te snel vanuit zijn maag in de twaalfvingerige darm belandde. De kinderen Jansen ontdekten zo al jong iets van de relatie tussen voeding en gezondheid. In later jaren trokken de zussen in de zomervakantie vaak naar Italië. Daar leerden ze de mediterrane keuken kennen, totaal anders dan de Twentse pot. Annemieke (60) ging in het voetspoor van haar vader medicijnen studeren, aan de Universiteit Maastricht. Na de basisopleiding specialiseerde ze zich in het Eindhovense Catharina Ziekenhuis tot cardioloog. Ze combineerde de studie met promotieonderzoek aan de Technische Universiteit in deze plaats. Onderwerp van haar dissertatie was het in beeld brengen van hartfalen door middel van echocardiografie. :::author_streamer 1::: Zus Janine (64) koos voor een artistieke loopbaan. Ze studeerde aan de kunstacademie in Enschede en de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, waarna ze zich toelegde op grafisch ontwerpen. Voor beide studies bracht ze stageperioden in het geliefde Italië door. Daardoor ontstond haar blijvende liefde voor de Italiaanse keuken. „Ik was al een liefhebber van koken en het bedenken van recepten. Lekker eten zonder aan te komen, dat is voor mij altijd belangrijk geweest.” ## Stress Annemieke, die toetrad tot het cardiologenteam van het Groene Hart Ziekenhuis in Gouda, raakte door haar werk gefascineerd door voeding. Een groot deel van de patiënten die ze in haar spreekkamer zag, had niet alleen een genetische aanleg voor hart- en vaatziekten. Vaak speelde ook gebrek aan beweging in combinatie met roken en ongezonde voeding een negatieve rol. :::inline_image 1::: „Gaandeweg werd ik me er steeds meer van bewust hoe belangrijk preventieve geneeskunde is. Daarmee kunnen we veel serieuze aandoeningen, zoals hartfalen en suikerziekte, voorkomen.” De invloed van voeding ondervond ze ook zelf. Het hectische bestaan als arts veroorzaakte zeker in het begin de nodige stress. Door het overvolle dagprogramma gunde ze zich vaak niet de tijd voor het bereiden van een gezonde maaltijd. „Op een gegeven moment realiseerde ik me dat ik onverstandig bezig was. Ik heb mijn leefstijl aangepast en ging werk maken van het eten. Het resultaat was dat ik me een stuk beter voelde. Dat vond ik een bijzondere ervaring. Je kunt jezelf blijkbaar weer gezond of in elk geval gezonder eten. Daarom moet je de tijd nemen voor het bereiden van de maaltijden en het nuttigen ervan. Het is een belangrijk ontspannend en sociaal moment.” ## Olijfolie In haar vrije tijd ging ze zich verdiepen in studies naar de relatie tussen voeding en haar eigen specialisme. „Het viel me op dat in veel wetenschappelijke artikelen het mediterrane dieet als gunstig naar voren kwam, onder meer vanwege het gebruik van onbewerkte olijfolie in plaats van boter. Je moet gezonde voeding wel smakelijk maken, anders eten de mensen het niet. Zo ontstond het idee om kookboeken met lekkere mediterrane gerechten samen te stellen. Het bedenken en fotograferen van de recepten is het pakkie-an van Janine, ik beoordeel ze.” :::author_streamer 2::: Haar kunstzinnige zus at al jaren zoutarm vanwege een hoge bloeddruk en was behoorlijk bekend met het mediterrane dieet. Door het verzoek van Annemieke dook ze er nog dieper in. Daarbij richtte ze zich ook op de keuken in een aantal Afrikaanse en Arabische landen. „We willen meer bieden dan gerechten met zalm en avocado. Die kom je in elk dieetboek tegen.” In 2015 publiceerden ze hun eerste kookboek: ”Hartstikke lekker”, gevolgd door ”Hartstikke mediterraan” en ”Mooi mediterraan”. Samen met tekstschrijver Joris Vermeulen schreef Annemieke ”Hart voor je lijf. Leefstijladviezen van een cardioloog”. Daarin verwerkte ze verhalen uit haar ziekenhuispraktijk. In dagblad Trouw publiceren de zussen wekelijks een gezond recept. Janine, woonachtig in Amsterdam, begon onlangs ook een huisrestaurant, waar ze maximaal twaalf gasten kan bedienen. ## Niet ingewikkeld Bij het samenstellen van de recepten houdt de kooklustige zzp’er er rekening mee dat de ingrediënten bij een doorsneesupermarkt te koop moeten zijn. En dat geïnteresseerden niet mogen worden afgeschrikt door een lange bereidingstijd. „De meeste maaltijden die je in onze boeken vindt, kun je in een halfuur maken. In Italië bakken ze de groenten in extra vergine, koudgeperste, onbewerkte olijfolie. Dat gaat snel. Een beetje knoflook, vaak ook wat noten en kruiden erbij, voor de smaak. Op dezelfde manier kun je Chinese, Indonesische en andersoortige gerechten bereiden. Als je maar de goede ingrediënten gebruikt. Heb je die op een rij, dan is het zo ingewikkeld niet.” :::inline_image 2::: „Verse groenten, fruit, volle granen en andere vezelrijke producten, de goede olie, kruiden in plaats van zout, weinig dierlijk vlees en in plaats daarvan gezonde, vette vis”, vat Annemieke samen. „Als je je daaraan houdt, ben je al een heel eind. Die combinatie werkt ontstekingsremmend, is gunstig voor je cholesterolgehalte en geeft het goede effect op het darmstelsel en daarmee ook op de hersenen. Er komt steeds meer wetenschappelijk bewijs voor de samenhang tussen het functioneren van de darmen en de conditie van je brein.” ## Specialisatie Bij het inkopen van voedingswaren is grondig lezen van de etiketten een vereiste, ontdekte de cardioloog. „Dat is een bijna wiskundige opdracht, want de voedingsindustrie suggereert van alles wat niet klopt, en gebruikt verhullende taal. Mensen worden ook aangezet tot het kopen van allerlei supplementen die voor een groot deel nooit op de juiste plek in het lichaam aankomen. Je moet die stoffen gewoon via gezonde voeding tot je nemen. Dat geeft een natuurlijk proces, waarbij ze in het spijsverteringskanaal de productie van goede bacteriën stimuleren.” :::author_streamer 3::: Sinds ze twee jaar geleden een lichamelijke terugval kreeg door een mislukte nekherniaoperatie, steekt ze nog meer tijd in het doornemen van studies over de relatie tussen voeding en gezondheid. De meeste specialisten doen daar nog weinig mee, is haar ervaring. „Ze zijn sterk gefocust op hun eigen kleine vakgebied, waar ze alles van weten. Over wat daarbuiten ligt, willen ze weinig tot niets zeggen. Ook de beperkte duur van een consult verhindert een holistische benadering van de patiënt. Je moet echt gedreven zijn om tijd in te ruimen voor een gesprek over leefstijl, maar dat betaalt zich wel uit. Zo is 80 procent van de hart- en herseninfarcten te voorkomen door gezonde voeding en leefstijl, maar aan dat gegeven verbinden ziekenhuizen nauwelijks consequenties.” ## Leefstijlloket Veelzeggend is voor de cardioloog het beperkte budget dat ze beschikbaar hebben voor het opzetten van een leefstijlloket. „Het goede nieuws is, dat er in de opleiding tot basisarts tegenwoordig meer aandacht aan voeding en leefstijl wordt besteed dan toen ik werd opgeleid. Vooral huisartsen doen er wat mee.” Uit eigen ervaring weet ze dat de meeste patiënten positief reageren op leefstijladviezen. Zeker bij chronische kwalen, zoals hart- en vaatziekten. „Mensen die een hartinfarct hebben gehad, krijgen standaard vijf verschillende pillen. Vervolgens bekijk je hoe succesvol die zijn en welke bijwerkingen ze hebben. Als je aangeeft dat het aantal pillen waarschijnlijk naar beneden kan door aanpassing van voeding en leefstijl, is het merendeel van de patiënten geïnteresseerd. Na zo’n ingrijpend event wil je alles aangrijpen om herhaling te voorkomen. Persoonlijk vind ik het heel bijzonder dat je zelf bij machte bent om het gezonde pad te kiezen, met eenvoudige middelen.” ## Polyfenolen Essentieel is voor beide zussen dat een geadviseerd dieet gezond is, maar ook realistisch. „Het koolhydraatarme dieet is een enorme hype geweest, maar het is niet vol te houden”, licht Annemieke toe. „En wat het laagcalorische dieet betreft, dat heeft niet zelden een jojo-effect tot gevolg: snel afvallen en vervolgens weer aankomen. Dat is juist heel ongezond.” :::inline_image 3::: Het gunstige effect van het mediterrane dieet is volgens de cardioloog voor een belangrijk deel te danken aan de grote hoeveelheid polyfenolen, natuurlijke plantenstoffen met krachtige antioxiderende en ontstekingsremmende eigenschappen. Ze bevorderen daardoor een gezonde stofwisseling en beschermen de cellen tegen schade door zogenaamde vrije radicalen, onstabiele moleculen die weefsels beschadigen en bijdragen aan veroudering en ziekten. „Polyfenolen gaan ook de productie van schadelijk cholesterol tegen. Ze zitten vooral in groenten, kleurrijk fruit, thee, koffie, pure chocolade, noten, granen en rode wijn, al zijn wij geen voorstander van alcohol.” ## Probiotica Voor bijna alles wat de voedingsindustrie aanlevert, heeft het tweetal weinig goede woorden over. Janine gebruikt voor haar recepten uitsluitend pure, onbewerkte producten. „Het kant-en-klare spul zit vol meuk, die afbreuk doet aan de gezonde bestanddelen. Het is ook veel leuker om met pure producten te werken, en het resultaat is lekkerder.” Zelf had ze jarenlang last van gevoelige darmen. Door de studie die haar zus verrichtte, leerde ze het belang van pre- en probiotica kennen. „Prebiotica zijn in feite vezels waarmee de zo belangrijke darmbacteriën zich voeden”, doceert Annemieke. „Probiotica zijn levende, gezonde bacteriën. Je treft ze onder andere aan in gefermenteerde zuivelproducten en zuurkool. Gezonde bacteriën houden de darmwand mooi dicht. Een lekkende darmwand veroorzaakt naast darmproblemen laaggradige ontstekingsreacties in cellen elders in het lichaam, waaronder de zenuwcellen. En daarvan bevatten je hersenen er miljarden.” :::author_streamer 4::: „Elke dag een forse hap zuurkool, liefst vers uit het vat”, adviseert Janine. „Vanaf de dag dat ik daarmee begon, had ik geen darmproblemen meer. Zuurkool zit barstensvol probiotica.” ## Vaatverwijding Voor hun jongste boek, ”,Voeding voor je brein”, zochten de zussen Erik Scherder (74) aan als medeauteur. De hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam verwierf bekendheid door zijn onafgebroken pleidooi voor bewegen. Beweging is van groot belang voor de algehele lichamelijke conditie en stimuleert zowel de vorming van nieuwe hersencellen als de productie van neurotransmitters, de boodschapperstoffen van de hersenen. Een van zijn meestverkochte boeken gaf Scherder daarom de titel ”Laat je hersenen niet zitten”. :::inline_image 4::: Samen met cardioloog en hoogleraar Leonard Hofstra publiceerde hij ”Hart voor je brein. Over beweging en voeding voor hart en hersenen” (2020). „We hebben uitgezocht wat de verschillende voedingsingrediënten betekenen voor je bloedvaten. Bepaalde voedingsstoffen prikkelen de binnenwand van de bloedvaten, waardoor stikstofmonoxide wordt geproduceerd, een stof die zorgt voor verwijding van de bloedvaten en daarmee een sterkere stroom van het bloed. Bewegen geeft hetzelfde effect. Stikstofmonoxide zorgt niet alleen voor vaatverwijding, maar houdt ook de barrière van de vaatwand sterk. Dat is gunstig voor het hart-vaatstelsel, de hersenen en ons immuunsysteem.” Van recepten heeft hij weinig verstand, bekent Scherder. „Mijn kennis van voeding gaat niet veel verder dan de Schijf van Vijf en de bekende regels: let op je gewicht en op je cholesterol, geen toegevoegd zout, geen toetjes, weinig vet, geen alcohol. Dankzij mijn samenwerking met de dames weet ik nu wat meer van het mediterrane dieet.” ## Beleidsmakers Door de natuurlijke bescherming van de hersenen, dankzij de bloed-hersenbarrière, hebben schadelijke stoffen in voedsel weinig rechtstreekse invloed op het brein. Indirect is de invloed er wel, via het vaatstelsel. „Een goede doorbloeding is essentieel voor de conditie van het brein en het in stand houden van de bloed-hersenbarrière. Een dieet dat gezond is voor hart en bloedvaten, komt daarom ook het brein ten goede.” :::author_streamer 5::: Omega 3, een verzamelterm voor verschillende soorten meervoudig onverzadigde vetzuren, lijkt gunstig voor de conditie van myeline, een stof die de uitlopers van zenuwcellen omhult. Onderzoek wijst erop dat de kwaliteit van myeline wordt bevorderd door met name DHA, een omega 3-vetzuur waaraan vooral vette vis rijk is. „Je moet die dan wel regelmatig nuttigen, tot twee keer per week”, benadrukt Annemieke. Als het aan Scherder ligt, gaat ook de politiek meer aandacht besteden aan het promoten van beweging en gezonde voeding. „Daarmee is grote gezondheidswinst te behalen en op die manier kunnen de kosten van de gezondheidszorg enorm worden gedrukt. Helaas lijken ze daar in Den Haag doof en blind voor. In achterstandswijken, waar ik voor mijn werk veel kom, bewegen kinderen nauwelijks en leven grote groepen mensen voornamelijk op friet. Patat vult en is relatief goedkoop. Beleidsmakers knikken als je wijst op de gevolgen ervan, maar de urgentie wordt niet gevoeld. Terwijl het aan kennis en bewijs niet meer ontbreekt.” :::kader 1::: :::kader 2::: :::kader 3:::

Mediterraan eten: goed voor darmen, hart en hersenen

Wat vond je van dit artikel?

Meer over

Impressie van Terdege
op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Mediterraan eten: goed voor darmen, hart en hersenen

Wat vond je van dit artikel?

Ontvang onze nieuwsbrief

Meer over

Impressie van Terdege op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Impressie van Terdege
op Instagram