Pieter Verhoeve: Geschiedenis is naastenliefde voor mensen die overleden zijn

In een waterrijke buurt aan de rand van Gouda staat de woning van de burgemeester. Binnen, naast een moderne haard, contrasteren lichte, perkamenten boekomslagen met het zwart van de boekenkast. Het meubel reikt van de vloer tot het plafond, de flanken zijn voor hedendaagse uitgaven. Pieter Verhoeve (44) schenkt koffie en serveert paaseitjes op een schaaltje van Gouds keramiek, fraai beschilderd. Als hij in zijn draaifauteuil zit, zijn de antieke boeken onder handbereik. „Ik ben als historicus afgestudeerd op wat toen nog onverbloemd de gouden eeuw werd genoemd. Mijn onderzoek richtte zich op de hofpredikers; in hen kwamen kerk en staat samen.” Op een plateau naast de haard staat een kloeke Statenbijbel, daarboven prijkt aan de muur houtsnijwerk. Beide uit de zeventiende eeuw. „Daarvoor heb ik een mateloze fascinatie.” >„In Terdege had je de stripverhalen van P. Boer. Prachtig, prachtig” Verhoeve staat op om de voorstelling toe te lichten. „Het werkje is gesneden uit één stuk buxushout en toont Jezus die de zondares vrijspreekt. Wat ik er mooi aan vind, is dat het heel fijn is. Er zit een hondje bij – teken van trouw. Je ziet de farizeeën, die de vrouw willen stenigen. En dan zegt Jezus: „Ga heen en zondig niet meer.”” ## Verbeelding „Als kind schijn ik gezegd te hebben dat ik burgemeester of professor in de geschiedenis wilde worden – dat laatste is het niet geworden. Boeken over Michiel de Ruyter en zo, die verslond ik. Ze spraken enorm tot mijn verbeelding. Ik groeide op in de jaren tachtig en negentig, een tijd zonder internet en televisie, met heel veel boeken. In Terdege had je de stripverhalen van P. Boer. Prachtig, prachtig.” De burgemeester schetst een klein landje aan de Noordzee, rond 1572, waar „de watergeuzen door een windvlaag naar Den Briel worden geblazen en het stadje innemen. Grote steden kiezen in een paar maanden tijd voor Oranje, voor de vrijheid van geweten. Het protestantisme vindt ingang. Hoe kon dat gebeuren?” Tijdens zijn studie doorvorst Verhoeve de Nadere Reformatie in de Alblasserwaard, waar hij vandaan komt. „Ik kwam erachter dat het destijds niet zo’n orthodoxe streek was, maar meer gemiddeld.” Als reformatorische, oud gereformeerde jongen krijgt Verhoeve veel liefde en waardering mee voor de zeventiende eeuw. „Een bloeitijd, economisch en spiritueel. Ik heb als tiener veel leespreken gehoord van oudvaders: Smijtegelt, Hellenbroek. Het heeft me taal en metaforen gegeven, ik ben er heel erg door gevormd en geïnspireerd.” Wijzend naar de kast: „Dus ben ik deze boeken gaan verzamelen.” ## Kruistriomf De antieke boeken hebben een omslag van leer of perkament, het laatste crème van kleur. Verhoeve pakt enkele exemplaren uit de kast. „Hellenbroek, over het Hooglied. En hier, ”De kruistriomf van Vorst Messias” en ”De evangelische Jesaja”.” Ook werk van Jacobus Lydius (1610-1679) hoort tot de verzameling. „Hij was predikant in Bleskensgraaf, de plaats waar ik ben opgegroeid. Ik verdiep me graag in de geestelijke sfeer die daar hing. Zoals Erasmus zei: „Haast je naar de bronnen waar je zelf uit dronk.”” Verhoeve begon met verzamelen toen hij een jaar of zeventien was. In een van zijn eerste aankopen, ”De godvruchtige avondmaalganger”, staat de prijs nog vermeld – in guldens. „Kijk, 45 piek. Er werden in die tijd ook wel woekerprijzen gevraagd. Ik heb werken die heel zeldzaam zijn, maar ook die vrij toegankelijk zijn.” In het boek van Petrus Immens steekt een foto van een jeugdige Pieter, bij een predikantsbord in Middelburg. Daarop wijst hij de naam van de auteur aan. >„Het boek heeft een eigen geurtje. Je ruikt de zeventiende eeuw” Petrus van der Hagen (1641-1671) is de favoriete oude schrijver van Verhoeve. „Hij was predikant in Amsterdam en is jong gestorven. Van der Hagen heeft prachtige avondmaalspreken geschreven. Willekeurig citaat: „Kom dan, omhels Hem door het geloof. Zoek hier de vergeving van uw zonden. Zie niet op brood en wijn, maar op Jezus.” Heel warm, heel Bijbels. Het boek is gebruikt in leesdiensten, het gaat al generaties mee. Van der Hagen is heel fris.” ## Synode Antieke boeken herken je aan het perkament, de goudsnede, het lettertype of handschrift. Het onderscheid met moderne boeken is groot. „Het is een heel andere sfeer.” Verhoeve wijst op de ”Institutie” van Calvijn, een exemplaar uit de zeventiende eeuw. Hij tilt de Acta van de Synode van Dordrecht uit de kast. „Een gigantisch groot ding, uit 1621.” Verhoeve slaat het werk open. „Hier zie je de beroemde plaat van de Dordtse synode. Het boek heeft ook een eigen geurtje. Je ruikt de zeventiende eeuw.” :::photo_gallery 1::: De Bijbel naast de haard is een Rammazeynbijbel, een verjaardagscadeau. „In de zeventiende eeuw was de Statenvertaling de nieuwe vertaling, en die was heel populair. Ravesteyn in Leiden kreeg voor vijftien jaar de exclusieve rechten om de Bijbel te drukken. Maar er waren veel meer mensen die graag een Statenbijbel wilden kopen. Wat gebeurde er? In allerlei grote steden zijn er roofdrukken gemaakt, met lokale toestemming. De Rammazeynbijbel is daar een voorbeeld van.” >„Hier: een plaat van de zendingsreizen van Paulus. Dit is toch bijzonder? Bijna 400 jaar oud” Bijna had Verhoeve een grote kanselbijbel gekocht. „Maar de hoeken waren helemaal afgesleten, doordat dominees er met hun toga’s overheen zwiepten.” Hij opent de Rammazeynbijbel uit 1647, een Statenvertaling met kanttekeningen. „Moet je eens kijken, er staan prachtige platen in. Hier: de zendingsreizen van Paulus. Dit is toch bijzonder? Wat je ziet is bijna 400 jaar oud.” ## Comrie Verhoeve zoekt in de kast naar werk van Alexander Comrie. „Ja, hier, naast ”De Heidelbergse Catechismus” van Smijtegelt. Dit is ”Eigenschappen van het zaligmakend geloof”, een bekend boek van Comrie, uit de achttiende eeuw. In de vroege zeventiende eeuw was de theologie gericht op de praktijk van de vroomheid. Hoe laat je in je dagelijks leven zien dat je bij Jezus hoort? In de achttiende eeuw raakt de theologie meer verinnerlijkt. Dan klinkt de vraag: maar is het wel voor mij?” In het boek staat een handtekening van Comrie zelf. Verhoeve: „Huizinga (bekend historicus, MdH) noemt dat een historische sensatie. Recent kocht ik een verzameling preken van Comrie uit 1751, daar stond ook zijn handtekening in. Dat deed hij dus vaker. Het was een soort bewijs van authenticiteit. Kennelijk werden er ook weleens boeken nagedrukt.” :::author_streamer 1::: Pas kocht Verhoeve een originele druk van de ”Redelijke godsdienst”, met een handtekening van Wilhelmus à Brakel. „Dat vond ik wel heel gaaf. Brakel is een van mijn favorieten. Als je dan ziet dat hij het boek zelf getekend heeft, in prachtig, sierlijk handschrift: dat is mooi. Het geeft een verbinding met het voorgeslacht. Geschiedenis is ergens een vorm van naastenliefde voor mensen die overleden zijn.” ## Vonk Verhoeve citeert uit ”De trappen des genadethroons van Jesus Christus”, van Tileman. „„Ik vrees, rechtvaardige God, dat de onreinheid van mijn hart u mag mishagen.” En dan zegt Christus, in een tweespraak: „Ik ben heilig, dierbare ziel, maar niet verschrikkelijk. Ik belast u dat u zich beproeft, maar u zult zich zeer in Mij vertroosten.” Ja! Het gebeurt dan zomaar dat er een vonk van vroomheid overschiet, uit zo’n warme en ernstige tekst. Honderden jaren oud en toch fris.” Schuin tegenover haard en boekenkast tikt een statige klok, waarvan het mechaniek nog even nauwgezet zijn werk doet als in 1688. „Als je hem opwindt, doet hij het een week.” Tik – tik – tik. Pling! „Met een mooi, zacht klokje.” Het belletje galmt nog secondenlang na. „Dit gaat al honderden jaren mee. Het is heel kunstig gemaakt. Je ziet de raderen, echt geweldig.” :::photo_gallery 2::: Het nieuwste verzamelobject, aangeschaft via een veilingsite, is juist gearriveerd en staat in een doos op de eettafel. Geen boek, maar Gouds plateel uit het begin van de twintigste eeuw. Tijd om de doos te openen. Er komt een rokersstel tevoorschijn, met tabakspot, luciferhouder en asbak van handbeschilderd aardewerk. „Plateelschilders hadden een afgeknipte kwast, met één draad in het midden. Via dat draadje droop de verf naar beneden. Zo konden ze heel precies puntjes en lijntjes schilderen. Dat is toch waanzinnig?”

Pieter Verhoeve: Geschiedenis is naastenliefde voor mensen die overleden zijn

Wat vond je van dit artikel?

Meer over

Impressie van Terdege
op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Pieter Verhoeve: Geschiedenis is naastenliefde voor mensen die overleden zijn

Wat vond je van dit artikel?

Ontvang onze nieuwsbrief

Meer over

Impressie van Terdege op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Impressie van Terdege
op Instagram