Prof. dr. Wim Velema werd de toeruster van de gereformeerde gezindte

Het Documentatiecentrum van de Christelijke Gereformeerde Kerken is ondergebracht in een verzamelgebouw op een industrieterrein in Veenendaal. Jan Noorlandt (66), oud-docent van de Christelijke Hogeschool Ede, beheert sinds 1992 het centrum. Hij geleidt zijn bezoek naar de tweede verdieping van de loods, die doet denken aan een gevangenis. Halverwege een smalle betonnen gang met aan weerskanten deuren ligt zijn domicilie: een schaars verlichte ruimte met een tafel, wat stoelen en verder niets dan kasten, stellingen, dozen en ordners. Ze bevatten alle mogelijke informatie over zijn kerkverband, waaronder de privéarchieven van een aantal predikanten. De nalatenschap van prof. dr. Willem Hendrik Velema (1929-2019) is goed voor drie afgeladen kasten. Dit deel van het archief heeft de bijzondere belangstelling van Noorlandt. Hij werkt aan een monografie over de Apeldoornse hoogleraar, die in de gereformeerde gezindte vooral bekendheid genoot als ethicus. Het overvolle leven van Wim Velema wordt weerspiegeld door de stapels plakboeken vol kaarten, brieven, uitgeknipte krantenartikelen, uitnodigingen, aankondigingen van lezingen, boekrecensies… „Die hebben we te danken aan Beja, zijn vrouw, een geweldige secretaresse voor hem. Ze leerden elkaar kennen op het gymnasium in Den Haag.” ### _Ze adoreerde hem?_ „Dat kun je niet zeggen, maar ze was hem wel in alles tot steun. Zelf kwam ze uit een gegoed gezin in Wassenaar, haar vader was ondernemer. Toen ze zorgbehoeftig werd, zei Velema: „Jij bent er al die jaren voor mij geweest, nu zal ik voor jou zorgen.” Dat deed hij ook echt. Tijdens een bezoek aan Winterberg, waar ze nog een keer naartoe gingen, kocht hij voor haar een bontmantel. Als symbool van zijn waardering voor alles wat ze voor hem had gedaan.” ### _Waardoor raakte u in Velema geïnteresseerd?_ „Mijn ouders woonden in Apeldoorn en waren met hem bevriend. Daardoor leerde ik hem al jong kennen. In 1986 werd ik algemeen secretaris van het Deputaatschap Algemene Diaconale en Maatschappelijke Aangelegenheden, waarin ook Velema zitting had. Daardoor maakte ik hem mee in vergaderingen.” ### _Hoe was hij als persoon?_ „Heel gedreven. In zijn geest en houding had hij weinig rust. In de loop der jaren heb ik veel mensen over hem geïnterviewd. Het gebruikelijke patroon is dat je na het gesprek onder het genot van een kop koffie nog even doorpraat. Daar was Velema de man niet voor. Hij moest meteen naar de trein, een volgende afspraak of wat dan ook. Als hij het tijdens een vergadering saai vond worden, ging hij ander werk doen. Een college voorbereiden, een brief schrijven… Dat typeerde hem. :::inline_image 1::: Zijn kennis en interesse betrof een breed terrein. Hij promoveerde in 1957 op een dissertatie over de leer van de Heilige Geest bij Abraham Kuyper, een dogmatisch onderwerp. In 1966 werd hij benoemd tot hoogleraar nieuwtestamentische vakken aan de Theologische Universiteit Apeldoorn. Later kreeg hij de ambtelijke vakken en ethiek als zijn gebied.” ### _Hoe verklaart u zijn enorme werkdrift?_ „Zijn vader, destijds predikant in ’s-Gravenzande, is jong overleden. Dat heeft grote indruk op hem gemaakt. Het is psychologie van de koude grond, maar ik heb de indruk dat dit vroegtijdige overlijden heeft bijgedragen aan zijn houding om niet uit te stellen wat je nu al kunt doen. Zijn benadering van andere mensen was vriendelijk, maar had tegelijk iets vluchtigs. Hij gunde zich geen tijd voor koffiepraatjes. Wel was hij heel attent in het sturen van kaarten, onder meer naar mensen op het zendingsveld.” ### _Wat was het eigene van zijn prediking?_ „Hij had een gedegen uitleg en trok heldere lijnen. Dat maakte het prettig om naar hem te luisteren. Het documentatiecentrum heeft meer dan 200 digitale preken van hem. In alle preken kwam hij met de aanbieding van het heil, onderwijs voor groei van het geloof en aanwijzingen voor het staan in de samenleving. Die drieslag vond hij heel wezenlijk. Ook aan persoonlijke zorgen en noden in huwelijk en gezin gaf hij op de kansel aandacht, op een pastorale, psychologische manier. Zo adviseerde hij in een preek over Psalm 103 om problemen waarmee je zit op te schrijven. Dat lucht vaak al op. Je kunt ze eventueel ook bespreken met een hulpverlener. „Maar ga er vooral over in gesprek met God.” Dat was typerend voor zijn benadering.” ### _Was zijn grote betrokkenheid op de maatschappij kenmerkend voor het ouderlijk gezin?_ „Niet in die mate. Twee broers, Jan en Koen, waren voor hem al predikant. Arend Berend, misschien wel de slimste in het gezin, kreeg op twintigjarige leeftijd dermate ernstige psychiatrische klachten dat hij moest worden opgenomen. Toen Wim, een nakomertje, zei dat ook hij dominee wilde worden, adviseerde zijn vader hem eerst in Leiden te gaan studeren. Om ook de wereld buiten de bubbel van de Christelijke Gereformeerde Kerken te leren kennen. Zijn eerste gemeente was Eindhoven, een stad buiten de Biblebelt. Zowel de studie in Leiden als het predikantschap in Eindhoven heeft zijn blik verbreed en hem een blijvende betrokkenheid op het geheel van de samenleving gegeven. Veel meer dan zijn collega-hoogleraren hadden. Zo las hij het NRC Handelsblad van voor tot achter. Veel van zijn boeken beginnen met de vermelding van iets wat hij in deze krant had gelezen, meestal tot zijn ergernis of ontsteltenis. Door de secularisatie zag hij Nederland in snel tempo veranderen. In die situatie moest de kerk naar zijn mening niet alleen de eigen leden dienen, maar ook naar buiten toe de stem laten horen en de Bijbelse normen en waarden onder de aandacht brengen. Hij zag zichzelf wat dat betreft als een voorloper van de gereformeerde gezindte, bijna een soort profeet. Daarin speelde ongetwijfeld een zekere ijdelheid mee, maar hij deed het toch maar. Zo werd hij het boegbeeld van de Christelijke Gereformeerde Kerken, voor de media zelfs van de hele gereformeerde gezindte. Waar en door wie hij ook werd gevraagd, Wim Velema ging ernaartoe. Daarom kan hij met recht de toeruster van de gereformeerde gezindte worden genoemd. Douma, zijn gereformeerd vrijgemaakte collega, had dat veel minder. Hij genoot ook van internationale contacten.” ### _En hij schuwde de moderne seculiere media niet._ „Daarin was hij destijds een unicum binnen de gereformeerde gezindte. Zo werd hij in 1983 uitgenodigd voor Coupe ter Weijden, een tv-talkshow van de AVRO onder leiding van presentator Ruud ter Weijden. Het onderwerp was lichamelijkheid en naaktheid. Velema vroeg enkele studenten om met hem mee te gaan. Ze merkten dat hij heel zenuwachtig was en leerden zo zijn meer kwetsbare kant kennen. Ter Weijden had een paar schaars geklede dames uitgenodigd om Velema voor schut te zetten, maar hij hield zich goed en gaf rustig zijn standpunt. Een van de dames zei op een gegeven moment dat ze hem zo ontzettend aardig vond.” ### _Leed hij echt aan de ontwikkeling van de samenleving?_ „Mijns inziens wel. Mensen die hem goed kenden, zeiden dat zijn karakter en zijn activisme een sombere kant hadden. De Bijbel gaf hem hoop en uitzicht, maar de ontwikkelingen in de maatschappij maakten hem neerslachtig.” ### _Hoe werd hij door zijn studenten gewaardeerd?_ „Er was in het algemeen veel waardering. Hij bereidde zijn colleges enorm goed voor, waarbij de hoeveelheid soms ten koste ging van de kwaliteit. De gigantisch dikke dictaten misten de zinvolle selectie tot dat wat voor de studenten op dat moment relevant was. Hij wilde graag tonen hoe belezen hij was. Zijn colleges waren bovendien vooral monologen. Zijn twaalf jaar oudere broer Jan, destijds predikant in Apeldoorn, heeft hem in het begin van zijn hoogleraarschap daarop gewezen, maar het effect was beperkt. :::inline_image 2::: Didactisch was Velema niet altijd sterk. Studenten die gingen preken, moesten een proefpreek inleveren, een oud gebruik in Apeldoorn. De meeste hoogleraren begonnen hun commentaar met dat wat goed was. Dat kwam er bij Velema niet altijd uit. Hij benoemde vooral de zwakke punten. Daar staat tegenover dat hij samen met Beja geregeld zijn huis openstelde voor een gezellig samenzijn met zijn studenten. Mooi om te melden is, dat drie dochters met predikanten zijn getrouwd.” ### _Hoe waardeert u zijn publicaties?_ „Velema was geen man van uitgebreide theologische uiteenzettingen en het schrijven van een werk dat een ethische totaalvisie biedt. Zijn publicaties worden meer gekenmerkt door breedte dan door diepte. Dat verklaart voor een deel waarom hij veel meer publiceerde dan zijn collega’s. Vooral met zijn boekjes voor het gewone gemeentelid scoorde hij enorm. Daarbij toonde hij een voorliefde voor werkers in de gezondheidszorg. Hij dacht echt met hen mee, waarbij hij wel grenzen trok. Dat kwam duidelijk naar voren in zijn conflict met de christelijke gereformeerde predikanten Jaap Rebel en Tiemen Harder, destijds allebei verbonden aan het Amersfoortse ziekenhuis De Lichtenberg. Tijdens een beleidsvergadering hadden ze ingestemd met het besluit van het ziekenhuis een beperkte vergunning voor het uitvoeren van abortussen aan te vragen. Velema keerde zich fel tegen hun opvatting. Hetzelfde zag je toen zijn collega Versteeg, hoogleraar Nieuwe Testament, in een rede adviseerde om na te denken over de positie van de vrouw in de gemeente. Velema reageerde heel rigide: „Dit kán niet.” Zelfs het nadenken erover wilde hij voorkomen. Hij gaf soms zijn mening voor hij goed naar de motieven van de ander had geluisterd. Dat was ook de ervaring van mensen die meewerkten aan het EO-programma De Week van de EO, waarin een panel onder leiding van Andries Knevel terugblikte op de achterliggende week. In zijn tijd deed Velema dat met Jan van der Graaf, algemeen secretaris van de Gereformeerde Bond, en prof. Willem Ouweneel. Een opvallende trek van Velema was volgens Van der Graaf zijn gebrek aan humor, relativeringsvermogen en reflectie op eigen standpunten. Zo had hij niets met de Israëlvisie van Ouweneel en Van der Graaf en verdiepte hij zich daar ook niet in.” ### _Bleef hij over alle onderwerpen gelijk denken?_ „Op twee punten is zijn visie veranderd: suïcide en echtscheiding. Suïcide vanwege psychiatrische problematiek ging hij zien als eindpunt van een langdurige, ernstige ziekte. Wat het huwelijk betreft: aanvankelijk was hij van mening dat echtscheiding alleen toegestaan is na overspel. Later zag hij eveneens ruimte voor scheiding als het huwelijk tot een hel is geworden. Ook een tweede huwelijk was dan bespreekbaar.” ### _Maakt hij ook theologisch een ontwikkeling door?_ „Aan het begin van zijn loopbaan, als gemeentepredikant in Eindhoven en daarna Leiden, zat hij kerkelijk en theologisch dicht tegen het vrijgemaakte denken aan. Later is hij naar rechts geschoven en werd zijn prediking bevindelijker, al bleef zijn verbondsopvatting dezelfde. De preken over de Psalmen zijn daar een voorbeeld van. De vraag of het Evangelie wel echt voor mij is, kende hij niet.”

Prof. dr. Wim Velema werd de toeruster van de gereformeerde gezindte

Wat vond je van dit artikel?

Meer over

Impressie van Terdege
op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Prof. dr. Wim Velema werd de toeruster van de gereformeerde gezindte

Wat vond je van dit artikel?

Ontvang onze nieuwsbrief

Meer over

Impressie van Terdege op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Impressie van Terdege
op Instagram