Prof. Marten van Willigen over Pasen vieren met de vroege kerk

Als student raakte Marten van Willigen gefascineerd door de kerkvaders. Sinds zijn benoeming tot hoogleraar Bijbeluitleg vroege kerk aan de Theologische Universiteit Apeldoorn, in 2019, is hij er fulltime mee bezig. Hij verdiepte zich met name in het werk van Chrysostomus, Ambrosius en Augustinus. Vanwege de herdenking van het concilie van Nicea hield hij zich het achterliggende jaar intensief bezig met Athanasius, de grote verdediger van de Godheid van Christus. De man ook die vanuit zijn ballingsoord paasbrieven schreef. ### _Welke betekenis kende de vroege kerk toe aan Pasen?_ „Voor de vroege kerk is Pasen hét Christusfeest. Het omvat Zijn sterven, begrafenis en opstanding. De scheiding die wij maken tussen Goede Vrijdag en Pasen kende men niet. Deze heilsfeiten vormen een eenheid. De hele beweging die Christus als Verlosser maakte, werd door de kerk tijdens het paasfeest herbeleefd. Athanasius verbond Pasen ook heel nadrukkelijk met het oudtestamentische Pesach.” ### _Op welke wijze?_ „Centraal bij Pesach stond het slachten van een lam. Vandaar de nadruk die Athanasius legt op Christus als het Lam dat is geslacht en zo de zonde van de wereld wegdroeg. De Pesachmaaltijd was tegelijk een voorbereiding op de uittocht. De Israëlieten moesten de reiskleding al aan hebben. Bij de Sinaï zei God tegen Israël: „Ik ben de HEERE, uw God, Die u uit Egypteland, uit het diensthuis, heb uitgeleid.” :::author_streamer 1::: De vroegchristelijke kerk transformeerde die tekst naar Christus. Hij verlost de gelovigen uit de slavernij van de duivel en leidt hen naar de vrijheid die er is in Hem. Athanasius brengt dat prominent naar voren in de paasbrieven die hij vanuit zijn ballingsoord schreef. In totaal 45, waarvan er 13 bewaard zijn gebleven in een Syrische vertaling. Ook op sarcofagen uit de vierde eeuw zie je de doortocht door de Rode Zee uitgebeeld. Door het onmogelijke heen bood God uitkomst aan een volk dat ten dode was opgeschreven. Hij opende een weg van behoud door het water. Daarin zag men een beeld van de doop, zoals ook verwoord in ons doopformulier. Allerlei lijnen in de Schrift kwamen zo met Pasen samen.” ### _Hoe werd de relatie tussen Pasen en doop gezien?_ :::inline_image 1::: „Heel belangrijk was voor de vroege kerk Romeinen 6. Dit hoofdstuk maakt duidelijk dat de dopeling met Christus wordt gekruisigd, begraven en weer opstaat. Die gang werd gesymboliseerd door de wijze van dopen. De dopeling daalde aan de ene zijde van het baptisterium af, ging onder in het water als teken van de dood en kwam aan de andere zijde weer omhoog, waar hij in Christus een nieuw leven begon. De gedachte dat met de doop het oude leven wordt afgelegd en het nieuwe leven aanvangt, is in het Paasfeest verankerd. Pasen is voor de vroege kerk ook de afsluiting en bekroning van de vastentijd. Die werd verbonden aan Christus, die na Zijn doop door de Geest in de woestijn werd gevoerd en daar veertig dagen niet at en dronk. De volgorde is door de vroege kerk omgedraaid. Op de vastentijd volgde de doop van de catechumenen.” ### _Hoe essentieel was het vasten?_ „Zeer essentieel. Voor de oosterse kerken is het nog steeds onbegrijpelijk dat protestanten niet vasten. Koptische christenen doen het tweehonderd dagen per jaar, in verschillende varianten. Ook voor Athanasius was het vanzelfsprekend en noodzakelijk. Hij wijst erop dat in het Oude Testament al werd opgeroepen tot vasten. De oproep in Joël 2 vers 15 verbindt hij aan de vastentijd die voorafgaat aan Pasen. Hij waarschuwt daarbij voor een vasten zoals de farizeeën deden, om er iets mee te worden. We moeten in het vasten juist nederig van geest zijn en bereid om vernederingen te ondergaan, zoals Christus. Door dit vasten verwerven we vergeving, en het verheft de heiligen boven het aardse, waardoor ze zich gemakkelijker richten op het geestelijke. Ten diepste op God Zelf.” ### _Wat bedoelde hij met het verwerven van vergeving door vasten?_ „Dat is een complexe vraag. In een van zijn paasbrieven schrijft Athanasius dat je daardoor de vergeving waardig bent. Hetzelfde kom je tegen bij Ambrosius. Het ging hen niet om een innerlijke waardigheid op basis van eigen verdiensten, maar om een houding van verootmoediging die God wil belonen. Je ziet dat bijvoorbeeld in de geschiedenis van Jona. Ninevé zal verdelgd worden, maar als het volk gaat vasten, besluit God het oordeel niet uit te voeren. Het vasten leidt tot inkeer en zorgt voor een keerpunt. De inkeer wordt door God opgemerkt.” ### _Wat hebben we behouden van de paaspraktijk van de vroege kerk?_ „De overtuiging dat Christus’ lijden, sterven en opstanding het fundament van het christelijk geloof vormen. Het vasten zijn we in de protestantste traditie kwijtgeraakt, terwijl iemand als Wilhelmus à Brakel dat nog heilzaam noemt. Athanasius begint er zijn paasbrieven vaak mee. Tijdens de veertig dagen van vasten word je voortdurend herinnerd aan Christus en Zijn lijden, met de bedoeling dat je door het Woord wordt gevoed. Daar schrijft hij prachtige dingen over. Door het vasten wordt ruimte gemaakt voor een beter verstaan en ontvangen van het Woord dat in Christus vlees is geworden. In dit verband wijst hij ook op het gevoed worden door het hemelse brood Christus bij de avondmaalsviering, die meteen na de doop op Pasen plaatsvond. „Neemt, eet, dit is Mijn lichaam”, sprak Christus. Dat staat tegenover de voeding door het brood dat de satan geeft, via de werken van de duisternis.” ### _Hoe groot was de invloed van de paasbrieven van Athanasius?_ „Hij schreef ze in de eerste plaats voor zijn gemeente in Alexandrië, die hij gedwongen moest achterlaten. Met deze brieven toonde hij de blijvende verbondenheid. Die wilde hij vooral bij het kerkelijk hoogtepunt van het jaar laten blijken. Op deze wijze beleefde hij Pasen als het ware met zijn gemeente mee. Door de aard van de brieven kwam er meer aan de orde dan Pasen. Zo wees hij ook op de betekenis van het lezen van de Schrift voor een geloofsbeleving die gericht is op God en Christus. Meer nog dan Chrysostomus en Augustinus benadrukte hij het belang van een leven bij het Woord. Opdat we ons door dit goddelijke voedsel, overeenkomstig Gods wil, zouden laten voeden. Vanwege de positie van Athanasius werden de paasbrieven ook buiten zijn eigen gemeente gelezen. Ze zijn niet voor niets in het Syrisch vertaald. Ongetwijfeld werden er ook kopieën in het Grieks verspreid. Velen zagen er jaarlijks naar uit.” :::inline_image 2::: ### _Zag hij ze ook als middel om zijn theologische opvattingen uit te dragen?_ „Ja, maar dan vooral naar de gemeente toe. Voor de theologen schreef hij “De Incarnatione Verbi”, het werk waarin hij uiteenzet dat de pre-existente goddelijke “Logos” mens is geworden in de persoon van Jezus Christus. In zijn paasbrieven maakt hij duidelijk wat dat in het persoonlijke leven betekent. Ze bevatten de kern van het christelijk belijden en geven leiding voor de christelijke levenswandel. Een van de brieven besluit hij met de oproep om de armen te gedenken en niet te vergeten vriendelijk te zijn tegen de vreemdeling. „Laten we God loven met heel onze ziel en al onze kracht en onze naaste liefhebben als onszelf. Zo mogen we ontvangen wat het oog niet heeft gezien, het oor niet heeft gehoord en in het hart van de mens niet is opgeklommen, maar wat God heeft bereid voor hen die Hem liefhebben.” Op deze wijze maakt Athanasius duidelijk dat Pasen ons niet alleen bepaalt bij het verlossingswerk van Christus, maar ook bij dat wat Hij ons heeft voorgehouden. Opdat we Hem zullen volgen in een leven van nederigheid, herbergzaamheid, goedheid. In die navolging is innerlijke, geestelijke rust te vinden.”

Prof. Marten van Willigen over Pasen vieren met de vroege kerk

Wat vond je van dit artikel?

Meer over

Impressie van Terdege
op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Prof. Marten van Willigen over Pasen vieren met de vroege kerk

Wat vond je van dit artikel?

Ontvang onze nieuwsbrief

Meer over

Impressie van Terdege op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Impressie van Terdege
op Instagram