Met Jan en Jan fuiken lichten op het IJsselmeer

De Handelskade aan de haven van Urk ligt er verlaten bij, maar uit het pand van de gebroeders Kaptein straalt licht. Op de opslagzolder van de IJsselmeervissers is Jan Woord (68) koffie aan het zetten, zijn vaste werk iedere morgen. Meestal is hij er rond halfzes. Zijn compagnon, de oud gereformeerde Jan Kaptein (30), arriveert ruim een halfuur later. Na het nuttigen van het bruine vocht pakt Jan Woord de Bijbel. „Voor we vertrekken lezen we altijd en doen we een gebedje.” Zelf leest hij de perikoop die voor deze dag staat aangegeven in het dagboek met fragmenten uit werk van ketellapper John Bunyan. Jan Kaptein leest het bijbehorende gedeelte en gaat voor in gebed. Om Gods hulp te vragen voor de dag, bewaring op het water en bijstand voor familieleden en vrienden met ziekte en zorgen. Aan de wanden rond de tafel op de rommelzolder hangen oude schoolplaten en foto’s. Elke woensdagavond houdt Jacob Bos, emeritus predikant binnen de Christelijke Gereformeerde Kerken, hier tussen de fuiken Bijbelstudie voor een interkerkelijk gezelschap. „Jacob kun je wel horen”, vindt Jan Woord, zelf lid van de Gereformeerde Gemeenten. „Hij kan de Schrift goed verklaren.” ## Vrij leven Met een thermosfles vol verse koffie loopt de Urker naast zijn collega naar de UK 264, een bescheiden kottertje. Terwijl Jan Kaptein bij een tappunt een jerrycan gaat vullen met water, daalt Woord af naar het bekrompen vooronder van het scheepje. Vanaf zijn zestiende jaar voer hij als IJsselmeervisser op de UK 9. Eerst met zijn vader, later zelfstandig. „Toen kwamen er zulke strenge regels en wetten dat ik het niet meer zag zitten. Mijn hoofd kon het niet aan.” :::author_streamer 1::: Hij verkocht het vissersschip en hielp zijn opvolger nog dertien jaar als dekknecht. Daarna werkte hij negentien jaar aan de wal, bij de sociale werkvoorziening. Meest voor aannemers die de kost verdienen met het bouwen of vernieuwen van funderingen. Sinds zijn pensionering helpt hij Jan Kaptein. „Dat bevalt me prima. Jan is een reuzeknul en de hele dag bij de vrouw zitten ligt me niet. Ik ben het vrije leven gewend.” ## Gezonken Wankelend door het gewicht van de jerrycan zet Kaptein voet aan boord. „Vooruit met de geit”, sommeert zijn helper. Met een druk op de knop start de IJsselmeervisser de motor. Langzaam glijdt het scheepje achteruit, richting het passagiersschip Rotterdam, waarin nu Oekraïners zijn gehuisvest. Daarna koerst het langs een strekdam naar open water. De bestemming is deze dag de Krabbersgatdam bij Enkhuizen, ruim anderhalf uur varen. :::inline_image 1::: Door de straffe zuidwestenwind, kracht vijf, is er een stevige deining, maar de schipper zit relaxed op de hoge stoel in de stuurhut, in zijn hand een kop koffie. De komende anderhalf uur hoeft hij weinig te doen. Het scheepje vaart op de automatische piloot. Een klein scherm geeft de positie aan, de snelheid en het aantal meters water onder de kiel. De skyline van Urk vervaagt snel. De kajuit van de UK 264 oogt haveloos. Het houtwerk, vol vlekken en kieren, zou een eeuw oud kunnen zijn. „Dit schip is twee jaar geleden gezonken”, verklaart Kaptein. „Door een pomp die open is blijven staan.” Zondagmorgen om halftien werd hij gebeld. Bij aankomst kon hij nog net aanschouwen hoe de kotter naar de bodem van de haven zakte. „Maandagmorgen is hij met een kraan gelicht. Alle elektriciteit moesten we vervangen, de motor is gerepareerd. Aankomend najaar worden de stuurhut en het vooronder vernieuwd.” ## Getrouwd Dat hij visser zou worden, was voor de Urker geen vraag. „Als jongetje zette ik al fuiken en hoekwand in de singel achter het huis.” Vanaf zijn twaalfde jaar ging hij geregeld mee met zijn vader en oudere broers. „Ik wil niet pochen, maar betere vissersmannen ken ik niet. Zij hebben me het vak geleerd.” :::author_streamer 2::: Tot vorig jaar werkte hij samen met broer Klaas. Nu heeft hij Jan Woord als medewerker. „Klaas, Kees en Albert zijn momenteel in de weer met hoekwand: lijnen met haken waaraan ze wurmen bevestigen. Auke, de oudste, vist met grote fuiken, net als wij. In juli begint de nettenvisserij, op snoekbaars. Die mogen we nu nog niet vangen.” Vader Louw, die naast het opslagpand aan de Handelskade een huis liet bouwen, is visserman in ruste. „Hij komt nog weleens kijken, maar kan door zijn gezondheid niet meer actief meedoen.” De vijf zonen van de Urker visser, die ook nog zes dochters heeft, bleven net als hun vader trouw aan het IJsselmeer. „Een echte IJsselmeervisser wordt nooit een Noordzeevisser”, zegt Jan. „Wij hoeven niet zo nodig hoge golven en een eindeloze watervlakte te zien. Voor ons is de uitdaging het vinden van mooie plekjes en kaaitjes waar veel vis zit. ’s Avonds zijn we weer thuis. Nu ik getrouwd ben en we een kind hebben, is dat dubbel fijn.” Een bijkomend voordeel van de IJsselmeervisserij is het relatief beperkte verbruik van stookolie. De Scaniamotor van de UK 264, goed voor ruim 200 PK, drinkt zo’n 500 liter in de week. Bij Noordzeekotters is dat zomaar 30.000 liter. Hoge brandstofprijzen maken het voor de zeevissers meer dan eens onrendabel om uit te varen. ## Eieren Uit het vooronder stijgt de geur van bakboter omhoog. Jan Woord is eitjes aan het bakken op het kleine kookstel. Negen stuks voor negen witte boterhammen, drie per bord. Moeizaam stommelt hij met de vracht het steile trapje op, in zijn nieuwe oliejas. „Die heb ik van Jan gehad en ga ik vandaag inwijden.” Nog contenter is hij met de mondharmonica die hij van zijn schipper kreeg. Die kwam tevoorschijn bij het opruimen van de nettenzolder aan de Handelskade. „Als jongetje heb ik geleerd op zo’n ding te spelen, dat mag ik graag doen. Vroeger kreeg je geen orgel, dat was veel te duur. Het voordeel van een harmonica is dat het niet zo precies aankomt. Wat moeten we zingen?” :::inline_image 2::: „Doe maar het vers van ouwe bèbe”, stelt Jan voor. „M’n grootvader”, licht Woord toe. „Die voer op een haringlogger, samen met de overgrootvader van Jan. Bij Schotland is het schip door een storm bijna vergaan. Om de aandacht te trekken, hebben ze een oude oliejas in brand gestoken. Daardoor vatte de bovenkant van het schip vlam. Het vuur kon nog net op tijd worden geblust. Ze zijn opgemerkt door de bemanning van een grote trawler, die heeft hen gered. Toen ze eindelijk weer in rustig vaarwater kwamen, zongen ze samen Psalm 66. „Hier scheen ons ’t water ’t overstromen, daar werden wij bedreigd door ’t vuur”. Dat zingen we vaak als we bezig zijn in de schuur.” ## Schutwanden Met zichtbaar genoegen nuttigt Jan Kaptein het ontbijt dat zijn oudere maat heeft bereid. Op en rond het bedieningspaneel van de kotter ligt nog meer mondvoorraad. Een stuk boterkoek, zes overrijpe bananen, een worst, koffiemelk, een pak suikerklontjes, bakboter, een bus jozozout, een pak speculaas, een fles Carvan Cevitam… Op het kleine navigatiescherm wordt het Enkhuizer zand zichtbaar, een plaat die net onder water ligt. De kotter vaart er keurig omheen, richting de Krabbersgatdam, aan het begin van de dijk naar Lelystad. De skyline van Enkhuizen, met de markante Zuidertoren van de Sint-Pancraskerk als mascotte, komt nu snel naderbij. De jachthaven oogt als een bos vol witte masten. Jan Kaptein heeft de besturing van de kotter overgenomen van de automatische piloot en manoeuvreert het scheepje handig naar de palen met de fuik die gelicht moet worden; de eerste van de twaalf. Een week geleden zijn ze gezet. De palen van larikshout zijn genummerd, zodat controleurs kunnen bepalen van wie de fuiken zijn. „Vergeet je dat, dan kun je een forse boete krijgen.” :::inline_image 3::: Haaks op de dijk staan twee schutwanden: muren van netwerk. De paling die langs de dijk trekt, wordt daardoor gedwongen naar dieper water te zwemmen. Daar worden de vissen opnieuw geconfronteerd met een schutwand, waardoor ze links- of rechtsaf moeten slaan en zo de twee fuiken binnenzwemmen. ## Stutpalen Door de twee metalen stutpalen op de kotter in de bodem van het meer te laten zakken, legt Kaptein het scheepje vast. Jan Woord haalt met een lange metalen stok, voorzien van een haak, de drijver binnenboord die via een touw verbonden is aan de beugel rond de paal. Door de beugel uit de diepte omhoog te trekken, wordt de fuik zichtbaar. Een lier takelt het net verder omhoog. Met een waterkanon spuit Jan Kaptein de vuiligheid eruit. Daarna kan de fuik worden geleegd. Handig knoopt Jan Woord het touw aan het uiteinde los. Met vereende krachten trekken de twee mannen de fuik over de reling. De vangst stort in de gereedstaande witte bak op het achterdek: de tub. Terwijl Jan Kaptein de fuik weer plaatst, sorteert Jan Woord de vis. Brasem en voorn gaan in kunststof kratten, de wolhandkrab in een plastic ton, de paling in de onderdekse bak met water. :::inline_image 4::: Jan Kaptein heeft intussen de tweede fuik boven water gehaald en is die alweer aan het schoonspuiten, waarna het ritueel zich herhaalt. De vangst valt Jan Woord wat tegen. „Het is nog te koud. Als de temperatuur gaat stijgen, vangen we meer, al kun je het nooit helemaal voorspellen. Vorige week hadden we in twee dagen 1600 pond.” ## Regelgeving Door aanscherping van de wet- en regelgeving en inperking van de vergunningen is het aantal vissers op het IJsselmeer drastisch afgenomen tot zo’n twintig bedrijven met ongeveer dertig schepen. De firma Kaptein behoort tot de grootste. De vijf broers vissen in een maatschap met verschillende bv’s. Van de zeven schepen zijn er meestal vier in bedrijf. De overige kunnen worden ingezet voor seizoensgebonden visserijen, bij technische problemen of noodzakelijk onderhoud aan een kotter. De kracht van deze constructie is volgens de jongste van de gebroeders dat grote dieptepunten in de omzet worden voorkomen. „Als de ene vorm van visserij weinig oplevert, doet de andere het vaak goed. Er is altijd wel iets waarmee je geld kunt verdienen.” :::author_streamer 3::: Klaas Kaptein vist tot juli met hoekwand, van juli tot november met netten, vanaf november met de zegen, samen met Kees. „Als zij met de zegen beginnen, nemen ze dit bootje over en ga ik met de UK 263 door met de nettenvisserij. Van mei tot november vis ik weer met de UK 264; eerst op paling, daarna op wolhandkrab. Auke heeft het in het najaar rustig en kan dan zijn netwerk voor elkaar maken tot de Urker biddag, half februari. Dan neemt hij de visserij op snoekbaars van mij over en kan ik mijn netwerk repareren.” ## Gevaarlijk Zelf vindt hij de fuikenvisserij veruit het mooist. „Je hebt je eigen plek, waar niemand anders mag komen. Daar kun je in alle rust werken, als een soort boer op zee. Met de nettenvisserij is het elke keer een wedstrijd: wie komt als eerste aan bij het beste plekje. En met de zegenvisserij, in de wintermaanden, kan het gebeuren dat je wekenlang niks vangt. Dat is enorm demotiverend.” Verderop vaart een concullega in een kottertje met een forse sloep erachter. „Daarmee halen zij de fuiken binnen, omdat ze bang zijn dat ze anders hun materiaal kapotvaren. Wij hebben het voordeel dat dit scheepje door de boegschroeven enorm wendbaar is. Het lichten en schoonmaken van de fuiken gaat veel sneller dan met zo’n sloep.” :::inline_image 5::: De overige fuiken van de Urker visser, zestig in totaal, staan bij de Westermeerdijk, de Flevocentrale tussen Urk en Lelystad en in het Zwarte Meer bij Genemuiden. Samen met Jan Woord probeert hij ze wekelijks te lichten, naast de andere werkzaamheden. Palen zetten, netten boeten, fuiken repareren… „Het materiaal staat vaak in zee, dus het slijt hard.” Het werk is niet ongevaarlijk. „De palen voor de fuiken heien we met een blok van 300 kilo de grond in. Als het touw knapt of een paal naar binnen komt, kun je op slag dood zijn. Dat is meer dan eens gebeurd. Een broer van me raakte met zijn hand verstrikt in een schietfuik en werd overboord getrokken. Het liep goed af, maar dat is niet vanzelfsprekend. Op Urk zeggen we: het loslaten van een hand of het uitglijden van een voet kan je einde betekenen.” ## Record Tijdens de wintermaanden zitten de IJsselmeervissers soms hele dagen fuiken en netten te repareren. De visserij blijft dan beperkt tot die op baars, snoekbaars, brasem en voorn. In het voorjaar zetten ze de palen voor de fuiken weer in het water, goed voor drie weken werk. „Daarna kunnen we vier maanden op paling vissen. In de gunstigste tijd, als de paling naar de Sargassozee trekt om zich daar voort te planten, moeten we ruiven in de fuiken doen, zodat de vis erdoorheen kan. We houden dan alleen de wolhandkrab over.” :::author_streamer 4::: Opmerkelijk is voor Jan Kaptein dat ondanks alle opgelegde beperkingen de IJsselmeervisserij in stand bleef, tegen alle verwachtingen in. „Met veel minder netten vangen we meer dan vroeger. Vorig jaar bereikte de aanvoer van vis uit het IJsselmeer een nieuw record. Je kunt daar allerlei oorzaken voor bedenken, maar er is er Eén die boven alles staat. Dat proberen we in het oog te houden. Menselijk gesproken kan de temperatuurstijging in ons voordeel zijn, want tijdens strenge winters vriest er veel jonge vis dood.” ## Zuiderzeemuseum Onder een ruige wolkenlucht, waar zo nu en dan de zon even doorheen kiert, wordt fuik na fuik gelicht. Beschadigingen in het netwerk boet Jan Kaptein ter plekke. „Die paling weet door het kleinste gaatje te ontsnappen.” Aan een schutwand die net onder water ligt bevestigt hij een gele drijver, om te voorkomen dat de paling over de wand heen zwemt, de vrijheid tegemoet. :::inline_image 6::: Jan Woord toont een zwarte grondel die hij uit de tub tevoorschijn heeft gehaald. „Die zie je niet zo vaak.” Vanaf de wal klinkt het geluid van een stoommachine en stijgt een grijze wolk omhoog. „Het Zuiderzeemuseum”, roept Jan Kaptein. Op de palen voor de fuiken staan reigers, roerloos als standbeelden, totdat ze iets van hun gading zien. Rond de kotter zwermen krijsende meeuwen, gereed om vis die overboord gaat te verschalken. „De wintermaanden vind ik altijd wat minder”, bekent Jan Kaptein. „Op het water is het koud, soms stormachtig, en het blijft lang donker. Snap je? Ik bloei weer op als het voorjaar aanbreekt. Dit is toch prachtig werk, in de natuur met die vogels om je heen en het zonnetje op je handen.” ## Leefbakken Kwart voor een is de laatste fuik gelicht. Jan Woord schat de naar binnen gehaalde hoeveelheid paling op 200 pond, goed voor 1200 euro. „Dat valt me tegen, maar ja, het kan niet altijd meezitten. En een kinderhand is gauw gevuld.” De vis wordt afgezet via de veiling in Urk. „Wij lossen de paling in de leefbakken, daar doen ze de rest.” :::inline_image 7::: Met een snelheid van 7,4 mijl per uur en 7 meter water onder de kiel koerst de UK 264 weer naar Urk. Achter het schip volgt een baan van schuimkoppen. Jan Kaptein trekt een plastic bakje vol filet americain met uitjes open en smeert die met zijn zakmes op een bruine boterham. Jan Woord diept de harmonica op uit een hoekje van de kajuit. „Wat moet het worden?” „’k Zal van de deugd…”, stelt zijn compagnon voor. Terwijl de doorbrekende zon het tot rust gekomen water doet glanzen en de motor tevreden pruttelt, vult psalmgezang de kajuit. Als toegift speelt de Urker muzikant het loflied op Piet Hein. „Zijn daden benne groot.” ## Improviseren Langzaam wordt weer iets zichtbaar van Urk. Eerst de windmolens op de dijk, dan de vuurtoren. „Kijk, daar heb je het Kerkje aan de Zee”, wijst Jan Woord. „En daar de Jachin Boazkerk van de oud gereformeerden. Dat is zo’n mooie kerk geworden, jongen; hij is helemaal vernieuwd.” Jan Kaptein staat op het achterdek te bellen met broer Klaas, die bij Lemmer op paling vist met hoeklijn. „Dat doet hij vaak”, zegt Woord. „Ze hebben jarenlang samen gevist en zitten in karakter het dichtst bij elkaar.” De komst van een nieuwe generatie Kapteintjes is een puzzel voor de vijf broers. „Hoe kun je dat het beste regelen?” vraagt Jan zich hardop af als Klaas het werk bij Lemmer heeft hervat. „Daar zijn we nog niet uit.” :::author_streamer 5::: Het zijn problemen die aan Jan Woord voorbijgaan. „Als we straks de vis hebben gelost, varen we nog even naar Schokkerhaven om palen op te halen”, laat hij weten. „Dan was het toch een mooie dag?” Zittend op de stoel van de schipper zet hij de harmonica weer aan de mond, om op de lichte deining van het water wat te improviseren. Tot hij als vanzelf uitkomt bij het lied van ouwe bèbe. „Maar Gij deed ons ’t gevaar ontkomen, verkwikkend ons ter goeder uur.”

Met Jan en Jan fuiken lichten op het IJsselmeer

Wat vond je van dit artikel?

Lees meer

Stichting op de bres voor historische ansovisserij

Meer over

Impressie van Terdege
op Instagram

Thema's

Volg ons

Met Jan en Jan fuiken lichten op het IJsselmeer

Wat vond je van dit artikel?

Lees meer

Stichting op de bres voor historische ansovisserij

Ontvang onze nieuwsbrief

Meer over

Impressie van Terdege op Instagram

Thema's

Volg ons

Impressie van Terdege
op Instagram