Aly Kommers-Visser keek door de schuifdeur toe als haar vader het zakje met geld kreeg

Een deel van de inventaris in huize Kommers is al gepakt als het gesprek plaatsvindt. Het predikantsechtpaar gaat verhuizen naar een appartement. De tuin rond de vrijstaande woning in Ermelo werd een te zware last. Aly Kommers-Visser (74), moeder, oma en overgrootmoeder van 7 kinderen, 29 kleinkinderen en 2 achterkleinkinderen, is er nuchter onder. Ze is gewend om te verhuizen. Bovendien kan ze een aards onderkomen relativeren, omdat ze zich reiziger weet naar de woning in een beter vaderland. Haar wieg stond in Naarden. Drie weken na de geboorte verhuisde ze met haar ouders en haar twee jaar oudere broertje Meeuwis naar Urk, waar haar vader kerkelijk werk kon gaan verrichten. „Vervolgens hebben we een poosje in Huizen gewoond, waar mijn vader is opgegroeid. Destijds was het een behoudend dorp, met veel godvrezende mensen. Als kind wilde mijn vader al predikant worden en speelde hij met vriendjes kerkje, maar door het vroege overlijden van zijn vader moest hij van school af. Zijn moeder bleef achter met acht kinderen; hij ging aan het werk om het gezin draaiende te houden. Daar heeft hij nooit negatief over gedaan. Hij besefte dat het niet anders kon. Omdat hij veel last had van hoofdpijn, werd hij op advies van de dokter tuinman.” ## Meeuwis Het verlangen naar het predikantschap was daarmee niet verdwenen. Vandaar dat de voormalige lyceumleerling de zogeheten catechetenopleiding ging volgen, om voorganger in een hervormde evangelisatie te kunnen worden. ”Godsdienstonderwijzer”, in het toenmalige jargon. „Die studie had hij volgens mij al afgerond toen ik werd geboren. Op zondag was hij vaak uit preken. Zaterdag vertrok hij, maandag kwam hij terug. Zo ging dat in die tijd. Ik ben geboren op een zondag waarop hij van huis was.” De jaren in Huizen werden gestempeld door het overlijden van Meeuwis. „Ik was vijf en kan me weinig van hem herinneren. Vooral de begrafenis is me bijgebleven. En de dagen ervoor. Meeuwis stond opgebaard in de kamer waar wij als kinderen sliepen, dus wij verbleven die dagen bij een tante. Daar speelden we met neefjes en nichtjes. De situatie thuis drong niet echt tot me door.” :::author_streamer 1::: Een blindedarmperforatie met buikvliesontsteking als gevolg was de oorzaak van het sterven van de zevenjarige jongen. „Hij is maar twee dagen ziek geweest. Ik zie nog altijd het beeld voor me van mijn vader die zich huilend stond te scheren voor de spiegel. Dat zal ik nooit vergeten. Het maakte meer indruk op me dan het sterven van Meeuwis.” ## Verslag De jaren erna kwam haar jonggestorven broer nog vaak ter sprake. „Hij is heel goed heengegaan. Toen hij nog kerngezond was, zei hij al dat hij niet oud zou worden. Hij leefde heel dicht bij God, zonder de Heere wilde hij niets doen. Als de klokken luidden voor een begrafenis, vroeg hij altijd of de overledene oud of jong was. Hoorde hij buiten iemand vloeken, dan kwam hij meteen naar binnen. Dat vond hij verschrikkelijk.” :::inline_image 1::: Jaren na het overlijden van zijn oudste kind publiceerde haar vader het boekje ”Al jong naar Huis. Bijbelse troost over de zaligheid van jonggestorvenen”. „Voor ons als kinderen schreef hij een verslag over de ziekte en het sterfbed van Meeuwis. Wat hij tegen mijn ouders had gezegd en hoe zij dat hebben beleefd. Het lezen daarvan deed me veel. Niet dat ik nieuwe dingen las, maar als ze zwart-op-wit staan, raken ze je meer.” De ingrijpende gebeurtenis leidde niet tot een blijvend trauma. „Je hoort soms dat er na het overlijden van een kind een waas van droefheid over de ouders blijft hangen. Dat was bij ons niet het geval. Bij bijzondere situaties of jubilea werd Meeuwis altijd aangehaald, maar het verdriet ging gepaard met verwondering. Mijn moeder zei altijd: „Het blijft een wond en een wonder.” De wetenschap dat hij al Thuis was, verzachtte het verdriet. Voor hij overleed, zei hij: „Als ik ga sterven, mama, moet je niet verdrietig zijn. Ik wil heel graag bij jullie blijven, maar ik ga nog liever naar de Heere Jezus.” Het is bijzonder als je je kind zo mag loslaten.” ## Zakje met geld In 1958 werd vader Visser in het vrijzinnige Epe door de evangelisatie Waarheid en genade, later bekend als de Sionskerk, tot godsdienstonderwijzer benoemd. Eén keer in de maand kwam een lid van het bestuur met het salaris. „Dan ging de schuifdeur naar de voorkamer dicht, maar door de raampjes zagen we hem het zakje met geld overhandigen. Een vetpot was het niet. Gelukkig had mijn moeder een goed financieel beleid. De inhoud van het zakje verdeelde ze over verschillende potjes voor vaste doelen. Van de rest moesten we leven. Onze kleren naaide ze bijna allemaal zelf. Toch hielden mijn ouders iets royaals. Van de verjaardagen of sinterklaas maakten ze iets feestelijks.” Binnen de evangelisatie had de godsdienstonderwijzer de positie van een predikant. Alleen het bedienen van de sacramenten gebeurde door een ander. „Hij heeft er met veel vreugde gewerkt. Toch groeide na verloop van tijd weer het verlangen om predikant te worden en ook de sacramenten te kunnen bedienen. Daarom is hij het avondgymnasium gaan doen en begon hij daarna aan de studie theologie in Groningen.” ## Dammen De colleges werden geconcentreerd in twee dagen, zodat de godsdienstonderwijzer maar één nacht in een kosthuis in Groningen hoefde te blijven. „Mijn ouders hadden toen al vijf kinderen, dus ook mijn moeder heeft haar aandeel geleverd aan de studie. Spanning gaf het niet, daar heb ik in ieder geval niets van gemerkt. Mijn vader moet het in die tijd heel druk hebben gehad, maar dat ging niet ten koste van ons als kinderen. Als hij halverwege de avond de studieboeken dichtsloeg, vroeg hij geregeld: „Zo, zullen we nog een potje dammen?” We groeiden op in een warm, liefdevol gezin. Ik heb echt een goede jeugd gehad, met godvrezende ouders. Dat is een geweldig voorrecht.” :::author_streamer 2::: Na afronding van de studie werd de voormalige godsdienstonderwijzer beroepen door de hervormde gemeente van Barneveld. „Ik was toen al begonnen aan de opleiding tot verpleegkundige, in Amersfoort. In mijn beleving veranderde er weinig. Het enige verschil was dat hij nu mocht dopen en het Heilig Avondmaal mocht bedienen. Mijn moeder was een domineesvrouw in de ouderwetse zin van het woord. Ze stond altijd klaar voor mijn vader en zeurde nooit als hij weer weg moest.” ## Preken Naar de preken van haar vader luisterde ze met genoegen. „Hij wist me vaak te boeien, als kind al. Ik herinner me nu nog bepaalde preken uit mijn jeugd, zoals de serie over Esther. Zo nu en dan kwam er een gastpredikant. Dat vond ik ook prima. De bonders uit die tijd brachten in het algemeen dezelfde boodschap. De variatie was wat dat betreft veel kleiner dan nu. Mijn vader preekte heel duidelijk de noodzaak van wedergeboorte en bekering, maar even helder de verlossing door Jezus. De deur van de genade zette hij wijd open. Van jongsaf leerden we dat je mag vertrouwen op God. Vaders lievelingsvers was het laatste couplet van Psalm 100. Ja, we kregen een hoopvolle opvoeding. Daar ben ik later vaak dankbaar voor geweest. De wetenschap dat God de Getrouwe is, geeft houvast.” Bij haar vader op catechisatie zitten, vond ze soms lastig. „Dan ben je samen met andere jongelui en wil je dat hij scoort. Gelukkig was de sfeer meestal goed. Mijn vader catechiseerde ouderwets, met het vragenboekje van Hellenbroek, de Heidelbergse Catechismus en het Kort Begrip. De vragen en antwoorden werden uitgelegd en moest je in de week erna uit je hoofd leren. Heel klassiek. Gediscussieerd werd er niet. Wel stond mijn vader altijd open voor vragen.” ## Uitstraling De predikantsvrouw verbaast zich vaak als ze behoudende kerkelijke mensen hoort vertellen dat bij hen thuis nooit over de geestelijke dingen werd gesproken. „Bij ons werd altijd over het geloof gepraat, direct of indirect. Daardoor spraken we er als kinderen ook open over. Bij het ouder worden ontdekten we dat dit niet vanzelfsprekend is.” :::inline_image 2::: Terugblikkend herinnert ze zich haar vader als lief en zorgzaam, maar wel met gezag. „Hij was een man met uitstraling. Als we vragen hadden over bepaalde gebruiken, lichtte hij die rustig toe. Op een Bijbelse manier, als priester in zijn gezin. Je hoort tegenwoordig veel ouders en andere opvoeders erover klagen dat kinderen zo weinig begrijpen van de Bijbel. Dan denk ik: leg je het wel uit? Práát erover. Dan raken ze bekend met Bijbelse woorden als bekering, verzoening en genade.” ## Evangelisatiegevoel Naast zijn arbeid in de gemeente bekleedde ds. Visser diverse bestuurlijke functies. Zo was hij lid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond, voorzitter van de mannenbond en voorzitter van Woord en Daad. „Hij was van harte hervormd-gereformeerd, maar kon ook omgaan met mensen buiten die kring.” In Epe had de hervormde voorganger veel te maken met leden van de vrijzinnige dorpskerk. Ondanks de leerstellige kloof kon hij goed met hen overweg. „Ook met de ambtsdragers daar. Wanneer in de evangelisatie door een gastpredikant een kind werd gedoopt of het avondmaal werd bediend, moest er een ouderling van de vrijzinnige kerk bij aanwezig zijn. De evangelisatie had alleen bestuursleden; geen ambtsdragers.” In haar jonge jaren vond ze dat vanzelfsprekend. „Dr. Wim Verboom, ook kind van een godsdienstonderwijzer, schreef over zijn jeugd het boekje ”Het bevindelijke nest”. De inhoud daarvan stemt helemaal overeen met mijn jeugd. Dat evangelisatiegevoel is toch anders dan het gevoel van iemand in een gewone hervormde gemeente. Zo’n evangelisatie had iets warms en beslotens en was tegelijk heel open. We kregen allerlei mensen over de vloer.” ## Zending De twee zoons van ds. Visser werden predikant, zijn drie dochters huwden met een predikant. „Ik met Hans Kommers. Zijn vader was veertig jaar hoofd van de basisschool in Gortel en ging daar op zondag voor. Na zijn pensionering verhuisde het gezin naar Epe. Zo leerde ik Hans kennen.” In 1976 betrok het jonge predikantsechtpaar de pastorie van de hervormde gemeente te Nederlangbroek, de eerste gemeente van ds. Kommers. „Twee jaar later zijn we door de GZB uitgezonden naar Kenia. Dat was ook voor mijn ouders een ingrijpende stap, maar ze hebben ons altijd gesteund. Terwijl we bij ons vertrek al vier kinderen hadden en de communicatiemogelijkheden beperkt waren. We kregen zo nu en dan voorpagina’s van het Reformatorisch Dagblad en nummers van De Waarheidsvriend toegestuurd; zo bleven we nog enigszins op de hoogte van het maatschappelijke en kerkelijke leven in Nederland. Het contact met de familie onderhielden we door brieven. Telefoneren was gigantisch duur.” :::inline_image 3::: De jaren door bewaarde ze zuinig het wandkleed met de afbeelding van twee Afrikaanse kinderen. „Toen we bezig waren met de zendingsopleiding, kwam mijn vader er op een dag mee aan. Hij had het gekocht op een bazaar. Intussen is het helemaal verschoten, want overal waar we woonden, hing ik dat kleed op. Twee keer zijn mijn ouders bij ons op bezoek geweest in Kenia. Dat was een enorme belevenis voor hen. Mijn vader was totaal geen fotograaf, maar toen kocht hij een camera. Hij deed niet anders dan fotograferen, heel leuk om te zien.” ## Hartpatiënt Als vijftiger werd de predikant voor de eerste keer gedotterd. „Op zondag hadden we afscheid van hem genomen, in verband met een taalcursus in Engeland. De maandag daarop kreeg hij een hartinfarct. Later is hij nog een paar keer gedotterd; als tachtiger onderging hij een hartoperatie. Na de behandelingen kreeg hij elke keer zijn oude energie terug.” In augustus 2012 brachten de predikant en zijn vrouw opnieuw een bezoek aan de cardioloog. „Ik ging mee, volgens de arts zag alles er goed uit. Mijn vader trakteerde in de koffiecorner op koffie met gebak. Hij wist dat hij elke dag kon sterven, maar genoot tot het laatst van de goede dingen in het leven. Zo nu en dan ging hij een paar dagen met mama weg, aan het eind van die zomermaand naar een hotel in Katwijk. Daar heeft hij nog een nieuw pak gekocht. Toen ze er een paar dagen waren, voelde hij zich bij het wakker worden niet lekker. Nadat hij zich had gewassen, ging hij op advies van mijn moeder even liggen. „Ik voel me écht niet goed”, zei hij. Waarop mijn moeder zei: „Henk, ik denk dat je naar Huis gaat. Moet ik de dokter nog bellen?” „Hoeft niet”, antwoordde hij. Direct daarna blies hij de laatste adem uit.” ## Plooibaar De kinderen en kleinkinderen waren geschokt door het bericht. „We wisten dat dit kon gebeuren, maar het blijft ingrijpend. We zijn direct naar Katwijk gegaan. Aan de rouwdienst voor mijn vader leverden al zijn zoons en schoonzoons een bijdrage, dat was heel mooi. Natuurlijk hadden we verdriet, maar we wisten waar hij naartoe was gegaan. Hij had de strijd gestreden, het geloof behouden en de kroon ontvangen.” :::author_streamer 3::: Denkt ze nu aan haar vader, dan ziet ze de blijde lach op zijn gezicht wanneer hij haar zag. Of zijn bezorgde blik als ze oponthoud had gehad. „Waarschijnlijk had dat te maken met het sterven van Meeuwis. Dat leerde hem van nabij hoe onverwachts het leven kan eindigen. Hetzelfde zag ik bij mijn schoonvader. De oudste broer van Hans is verongelukt toen hij achttien was.” Bij zichzelf ziet ze zowel trekken van haar vader als van haar moeder. „Het nuchtere heb ik van mijn vader, het spontane en plooibare van mijn moeder. Plooibaarheid is denk ik eigen aan moeders. Ik heb wel altijd geprobeerd om de kinderen te wijzen op het belang van een leven zoals God van ons vraagt. Ze zeggen weleens: „Papa preekt in de kerk, mama thuis.” Daar zit wel iets in, denk ik.” :::kader 1:::

Aly Kommers-Visser keek door de schuifdeur toe als haar vader het zakje met geld kreeg

Wat vond je van dit artikel?

Lees meer

Wilma Verhoeve-Muilwijk wordt nog altijd emotioneel als ze over haar vader spreekt

Joanne Blok-den Butter had in haar vader ook een geestelijke leidsman

Meer over

Impressie van Terdege
op Instagram

Thema's

Volg ons

Aly Kommers-Visser keek door de schuifdeur toe als haar vader het zakje met geld kreeg

Wat vond je van dit artikel?

Lees meer

Wilma Verhoeve-Muilwijk wordt nog altijd emotioneel als ze over haar vader spreekt

Joanne Blok-den Butter had in haar vader ook een geestelijke leidsman

Ontvang onze nieuwsbrief

Meer over

Impressie van Terdege op Instagram

Thema's

Volg ons

Impressie van Terdege
op Instagram