„Joden zijn de kanarie in de kolenmijn”

„Never again!” Een groot spandoek met daarop die woorden, vergezeld van de beeltenis van Anne Frank, hangt aan de muur van een Amsterdams pand. Pal ernaast wappert een Palestijnse vlag. Amsterdam: stad van tegenstellingen. In het hart van de stad ligt de Jodenbuurt. Daar vindt de ontmoeting met Yanki Jacobs en Asher Baruch plaats. Om precies te zijn: in de eeuwenoude Joodse bibliotheek Ets Haim, tussen duizenden antieke boeken over de Joodse historie en theologie. Een door Jacobs uitgezochte locatie, die illustreert hoe ver de band tussen Amsterdam en het Joodse volk teruggaat. Voor de entree, die ook toegang geeft tot de zeventiende-eeuwse Portugese synagoge, vormt zich een rij tieners die overduidelijk van islamitische afkomst zijn. Geduldig wacht de klas tot de deur opengaat. „Waarom dragen Joden eigenlijk keppeltjes?” vraagt een van de tieners zich af. „En hoe wassen ze die?” Het zijn vragen waar Jacobs blij mee is. De studentenrabbijn heeft het liefst dat het Jodendom zo veel mogelijk ontdaan wordt van hete politieke hangijzers en dat er weer zicht komt op wat de Joodse religie en cultuur inhoudt. „Om Joden menselijker te maken.” Want het Jodendom is nu vooral gereduceerd tot twee hoofdpijndossiers, zegt hij. „Israëlproblematiek en antisemitisme. Zolang wij alleen die twee dossiers zijn, zijn we geen mensen meer.” ### _Asher, wat merk jij van antisemitisme aan de universiteit waar je studeert?_ „Op mijn faculteit aan de Erasmus Universiteit niet zo veel. Studenten economie zijn vaak minder bezig met dit soort zaken en hebben ook niet gelijk door dat ik Joods ben. Ik vertel het vaak wel als ernaar gevraagd word. Dan zijn de reacties vooral positief. Zo gaf een vriend aan groot fan te zijn van Israël. Maar ik hoor van andere Joodse studenten dat er ook moeilijkheden zijn.” Jacobs: „Er zijn Joodse docenten de ziektewet ingegaan omdat de sfeer aan hun universiteit om te snijden was. Maar we willen liever niet te uitgebreid ingaan op specifieke incidenten. Ik vind het niet netjes naar de universiteitsbestuurders toe om die discussie via de media te voeren. Ik wil bruggen slaan tussen mensen, dat is mijn taak. Daarom houden we het interview liever wat algemener.” :::inline_image 1::: ### _Oké. Wat is in het algemeen de situatie aan de universiteiten?_ Jacobs: „De sfeer is er de afgelopen twee jaar merkbaar veranderd. Joodse studenten hebben te maken met uitsluiting, vijandigheid en gevoelens van ongemak. Universiteiten moeten plekken zijn waar je je vrij voelt om je uit te spreken. Maar als studenten er niet meer durven vertellen dat ze Joods zijn, of de discussie niet meer durven aangaan vanwege vijandigheden, dan zijn we daar heel ver vandaan.” ### _Er is de laatste tijd veel te doen geweest over de positie van Joodse studenten, tot Kamervragen aan toe. Helpt die aandacht de sfeer te verbeteren?_ Jacobs: „Antisemitisme is niet snel op te lossen, omdat het deel uitmaakt van een breder probleem. Er is sprake van een tijdgeest waarin intellectuele diepgang en nuance worden gezien als zwakte, en polariserende versimpeling wordt gezien als kracht. Als samenleving moeten we lering trekken uit de manier waarop we omgaan met minderheden in het algemeen. Dat is vaak een kwestie van de lange adem.” ### _Wanneer is een debat aan een universiteit nog gewoon een stevige discussie en wanneer is er sprake van antisemitisme?_ Asher: „Daar denken mensen heel verschillend over.” Jacobs: „Het is eigenlijk ook niet relevant wanneer iets antisemitisme is. In formele zin kan iets misschien niet onder antisemitisme vallen, maar als een groot percentage van de Joden aangeeft bepaald gedrag als onaangenaam te ervaren, dan gaat het toch mis. Een voorbeeld: Marokko is als land nooit antisemitisch geweest. De overheid daar heeft haar Joden altijd beschermd. Maar het land was wel obsessief anti-Israël. Om die reden is de Joodse gemeenschap er de afgelopen vijftig jaar geslonken van 300.000 naar 3000 personen. Dan was het formeel gezien niet antisemitisch, toch voelde men zich blijkbaar unheimisch. Natuurlijk mag er kritiek zijn op van alles en nog wat, maar zorg dat er ruimte blijft voor de ander. Sla bruggen, zorg dat mensen elkaar in de ogen kunnen blijven kijken. In het geval van Nederland: dat de universiteiten fijne plekken blijven voor iedereen, ook voor Joodse studenten.” ### _Asher, jij bent voorzitter van het Nederlands-Joods Studentenoverleg (NJSO). Wat doet die organisatie?_ „We proberen onder meer patronen te ontdekken in de incidenten waarmee Joodse studenten komen. Vervolgens willen we nadenken over brede oplossingen, met name voor de lange termijn.” :::inline_image 2::: ### _Waarmee worstelen Joodse studenten zoal?_ Asher: „Ze verzwijgen liever dat ze Joods zijn, dat ze in Israël zijn geweest, of een band hebben met dat land. Vertellen ze dat wel, dan komen er vaak vragen. Soms oprechte, maar het komt ook voor dat Joodse studenten worden aangesproken op het beleid van de Israëlische regering.” Jacobs: „Het is niet erg als medestudenten met vragen komen. Ook onze studenten zijn volwassen en kunnen heus wel tegen een stootje. Maar het maakt wel verschil op welke wijze er vragen worden gesteld. In sommige gevallen is men er niet op uit om meer te weten te komen over de zienswijze van Joodse leeftijdsgenoten, maar om hen de les lezen of ergens van te beschuldigen. Dan heeft de Joodse student al geen zin meer in een gesprek. Je verwacht dat er aan universiteiten een gesprek gevoerd kan worden op basis van inhoudelijke kennis en een constructieve houding. Met inzichten over hoe het conflict met de Palestijnen opgelost kan worden, niet met clichés en ongenuanceerde standpunten. Laat er intellectuele diepgang zijn en appreciëring van de complexiteit van de situatie in het Midden-Oosten. Maar dat is vaak niet mogelijk.” Asher: „Anderen kijken al bij voorbaat met vooringenomenheid naar ons volk. Dat merken we vooral sinds oktober 2023.” Jacobs: „Het gaat om een eeuwenoude vooringenomenheid, die nu in nieuwe vorm terugkeert. Dat wij Joden allemaal machtige, witte mensen zijn, uit op wereldheerschappij. En door die stereotyperingen word je al bij voorbaat buitenspel gezet. Dan ben je geen gesprekspartner meer. Terwijl wij Joden in Nederland maar een kleine gemeenschap vormen, die al eeuwenlang bijdraagt aan de samenleving.” :::author_streamer 1::: ### _Ook reformatorische studenten worden soms al te gemakkelijk weggezet als mensen met achterlijk standpunten. Wat maakt de houding richting Joden anders?_ Jacobs: „Joods zijn is geen keus. Het gaat om wie je bent. Daarnaast worden Joden niet zozeer als achterlijk bestempeld. Daar kun je nog mee omgaan. Maar ze worden in een hokje geplaatst waarin ze helemaal niet willen zitten. Ze worden neergezet als het absolute kwaad. Het land Israël is in zonde geboren, want het was Palestijns land, dus alles wat Israël doet, is verkeerd. En iedereen die zich daarmee associeert, is ook verkeerd. Gisteravond sprak ik met een groep studenten. Ik vroeg hen: zie je een toekomst voor jezelf in Nederland? De meeste studenten moeten daarover nadenken. Dat vind ik erg. Ze zien hun universiteitsjaren als een noodzakelijk kwaad, in plaats van als hun beste jaren. Dat heeft ermee te maken dat ze worden weggezet als kolonialist, genocidist, machthebber. Ze worden gedemoniseerd. Dat is denk ik wat de meeste pijn doet.” ### _Voelen discussies aan de universiteit bedreigend?_ Asher: „We denken niet bij elk gesprek een klap voor ons hoofd te krijgen. Dat type bedreiging is het meestal niet. Het is meer het totaalbeeld van Joden dat heerst aan de universiteit dat bedreigend is. Er is geen fijne sfeer.” Jacobs: „Wat is bedreigend? Als studenten niet vertellen dat ze Joods zijn, is er ook geen bedreiging. Het bedreigende is dan dat een student wordt gedwongen de kast in te gaan.” :::author_streamer 2::: Asher: „De bedreiging wordt existentiëler naarmate je als student meer betrokken bent bij het studentenleven. Daarom trekken veel studenten zich terug.” Jacobs: „Joden worden al heel snel geforceerd om een standpunt rondom Israël in te nemen. Dus onderdrukken ze dat deel van hun identiteit om gedoe te voorkomen. Ze zeggen dan: „Ik ben wel Joods, maar met Israël heb ik niets, daar moet je me niet op aanspreken.” Als je dat echt zo vindt, mag dat natuurlijk, maar als je dat zegt omdat je je daartoe gedwongen voelt om maar mee te mogen draaien in de samenleving, dan vind ik dat zorgwekkend. Vooral omdat het gebeurt aan een universiteit, een plek waar mensen zeggen een wetenschappelijke bril te hanteren.” ### _Vinden jullie het schokkend dat het anti-Joodse sentiment zo snel is toegenomen?_ Jacobs: „Ergens niet. In Nederland heerst veel ontevredenheid over zaken als huisvesting, financiën, rechtszekerheid, zorg en onderwijs. Er zijn grote maatschappelijke problemen waar de politiek geen antwoord op heeft. Als er maatschappelijke onrust is, ontstaat de behoefte aan een zondenbok. Vaak zijn Joden een zondenbok, omdat die gemakkelijk te beschouwen zijn als ”de ander”. Dat antisemitisme nu opspeelt, zegt dus iets over de samenleving. Het is een waarschuwing dat het niet goed gaat. Wat dat betreft, zijn Joden vaak de kanarie in de kolenmijn. Kijk, wij overleven het wel. We hebben de nodige ervaring met vijandigheid. Mijn familie is al vierhonderd jaar onderdeel van de Nederlandse samenleving. We zijn door en door Joods en door en door Nederlands. Maar op het moment dat antisemitisme opspeelt, moet een samenleving zich zorgen gaan maken. Dat ik dit benoem, doe ik dus niet zozeer voor de Joden in Nederland, maar voor de hele samenleving.” ### _Hoe nieuw is dit moderne antisemitisme?_ Jacobs: „Ik ben nu dertien jaar studentenrabbijn. Antisemitisme is niet nieuw, maar het percentage Joodse jongeren dat zegt geen toekomst in Nederland te zien, is aanzienlijk gestegen. Al zal dat percentage misschien ook weer dalen nu de oorlog in Gaza voorbij is. Ik hoop dat we een toekomst voor onze jongeren in Nederland veilig kunnen stellen. Nederland moet weer een plek worden waarvan Joden denken: Ik kan me hier vestigen.” ### _Asher, zie jij een toekomst voor je in Nederland?_ „Ik heb daarover nagedacht. Maar ik vertrek niet. Ik hoor in Nederland thuis. Hier woont mijn familie. Al ken ik ook leeftijdsgenoten die de keuze hebben gemaakt om wel te vertrekken.” :::author_streamer 3::: Jacobs: „Het opvallende is: toen ik gisteravond aan een groep studenten vroeg wat ze nodig hadden voor een toekomst in Nederland, antwoordden ze vooral dat ze hopen op een leuke, krachtige en bovenal zelfbewuste Joodse gemeenschap. Ze erkenden dat er problemen van buitenaf zijn, zoals antisemitisme, maar hun grote wens betrof iets wat we van binnenuit kunnen repareren. Dat vond ik een heel krachtige en ook juiste constatering. Hoe gezonder en hechter onze gemeenschap is, hoe weerbaarder we zijn voor problemen die van buiten komen. Daar ligt voor mij, als studentenrabbijn, natuurlijk een mooie taak weggelegd.” ### _Veel Joden hebben er moeite mee openlijk in de media voor hun Joods-zijn uit te komen. Asher, waarom doe jij het wel?_ „Ik wil me niet bang laten maken. Het is belangrijk dat de stem van de Joodse student klinkt. Ik wil dat we veilig onderdeel kunnen worden van de academische wereld in Nederland. Dat we ons daar fijn kunnen voelen en actief kunnen zijn in het studentenleven. Of er gevolgen zijn van het feit dat ik nu openlijk als Jood naar buiten treed, merk ik over een paar weken wel.” Jacobs: „Niet iedere student kan tegen de druk van de media. Ik kreeg de afgelopen tijd regelmatig een paniekerig telefoontje van studenten die vanuit een bepaald verantwoordelijkheidsgevoel hadden meegewerkt aan een interview en nu zeiden: „Ik ben overal op Google te vinden. Kun je me helpen mijn naam ervanaf te halen?” Je moet niet vergeten: zelfs bestuurders op het hoogste niveau worden bedreigd vanwege hun standpunten rondom Israël. Dan kan al die media-aandacht voor een jongvolwassene heel overweldigend zijn. Daarom adviseer ik studenten nooit onder naam en toenaam en foto een interview te doen. Asher is daar wel toe bereid. We zeggen ook niet heel radicale dingen, dat scheelt.” :::author_streamer 4::: ### _Heeft u zelf geen last van de druk van vanbuiten?_ Jacobs: „Ik kan ertegen. Bovendien merk ik dat ik verschil kan maken, bijvoorbeeld door het geven van gastcolleges. Die zorgen ervoor dat we elkaar weer gaan zien als medemens, wat voor visie de ander ook heeft op Israël en op de oorlog in Gaza. Ik geloof dat de oplossing voor antisemitisme in die medemenselijkheid zit. Wij Joden willen niet zielig doen, daar heeft niemand wat aan. Maar we willen dat de ander ons als mens blijft zien.” ### _Wat is daarvoor nodig, om Joden weer te vermenselijken?_ Jacobs: „Niet alleen defensief bezig zijn, maar juist offensief. Bewustwording creeëren van wat het Jodendom is. Het hebben over Joose geschiedenis en filosofie, over onze plek in en bijdrage aan de Nederlandse samenleving. Want onbekend maakt onbemind. Gastlessen op scholen worden al gegeven, maar op academisch niveau gebeurt er nog te weinig. :::author_streamer 5::: Daarnaast gaat het ook om fatsoensnormen: hoe ga je met elkaar om, ook als je van mening verschilt? Daarin heeft de universiteit een pedagogische plicht. Verder denk ik dat wij als Joodse gemeenschap ons niet alleen op de buitenwereld moeten richten, maar ook naar binnen. We moeten er voor elkaar zijn. Dat zijn we natuurlijk al, maar we merken dat Joodse jongeren die minder geworteld zijn in hun identiteit, zoekende zijn naar dat deel van henzelf.” ### _Kun jij trots zijn op je Joodse identiteit, Asher?_ „Ja. Dat kreeg ik gelukkig van huis uit mee. Ik ben gevormd door Joodse jongeren- en studentenverenigingen. Maar dat geldt niet voor alle Joodse studenten. Zij moeten de kans krijgen om te ontdekken wie ze zijn op plekken waar het veilig is, waar ze niet bestempeld worden als een hoofdpijndossier. Daarin ligt een sleutelrol.” _Dit is deel 2 in een serie over antisemitisme in Nederland._

„Joden zijn de kanarie in de kolenmijn”

Wat vond je van dit artikel?

Lees meer

Prof. dr. Bart Wallet: De stilte rondom Joden is gevaarlijker dan de bagger

Amanda Kluveld, strijdster tegen Jodenhaat

Meer over

Impressie van Terdege
op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

„Joden zijn de kanarie in de kolenmijn”

Wat vond je van dit artikel?

Lees meer

Prof. dr. Bart Wallet: De stilte rondom Joden is gevaarlijker dan de bagger

Amanda Kluveld, strijdster tegen Jodenhaat

Ontvang onze nieuwsbrief

Meer over

Impressie van Terdege op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Impressie van Terdege
op Instagram