Prof. dr. Bart Wallet: De stilte rondom Joden is gevaarlijker dan de bagger

Als kind had hij al interesse in het Jodendom. Hij studeerde geschiedenis en Hebreeuws, waarna hij promoveerde. Inmiddels geeft Bart Wallet al jaren les aan diverse universiteiten in de vakken Joodse studies en Midden-Oostenstudies. Al langere tijd signaleert hij een toename van antisemitisme in Nederland. Dat laait op als Israël vaker negatief in het nieuws komt. „Is er een oorlog of conflict in het Midden-Oosten, dan zien we altijd een stijging van het aantal meldingen over antisemitisme in onze samenleving.” ### _Het huidige debat is wel heel fel van toon. Hoe nieuw is dat?_ „Wat de afgelopen oorlog uitzonderlijk maakte, is dat deze twee jaar heeft geduurd. Daardoor hebben allerlei stereotype, negatieve ideeën over Joden een steeds systematischer karakter gekregen.” ### _Wat is dat systematische karakter?_ „Dat draait om een repertoire aan eeuwenoude ideeën over Joden. Joden zouden bijvoorbeeld woekeren met geld, rituele moorden plegen, satanskinderen zijn en in het geheim over de wereld heersen. Dat repertoire wordt in een deel van de samenleving van generatie op generatie overgedragen. Het zit in ons culturele archief. Als er een conflict is in het Midden-Oosten, komen dit soort stereotypen bijna automatisch weer naar boven. Sinds 2000 worden die vooral verspreid in de digitale sfeer. Allerlei kinderen zijn via filmpjes hiermee in aanraking gekomen. Na twee jaar oorlog is dus een compleet nieuwe generatie Nederlanders blootgesteld aan dit type antisemitisme.” :::author_streamer 1::: ### _Neemt het antisemitisme weer af nu de oorlog grotendeels voorbij is?_ „Dat is te hopen. Maar vaak blijft het sluimerend aanwezig. De stereotypen liggen te wachten tot er weer iets plaatsvindt rondom Joden of Israël. Kijken we naar de geschiedenis, dan zie je dat dit eerder zo is gegaan. In de Nederlandse samenleving was het tot ver na de Tweede Wereldoorlog heel geaccepteerd om negatieve beelden over Joden te verspreiden via bijvoorbeeld boeken en preken. Pas in de jaren zestig kwam er een taboe op deze stereotyperingen, toen we ons realiseerden wat er in de oorlog was gebeurd. Dat betekent niet dat de ideeën verdwenen. Ze werden alleen onzichtbaar voor het grote publiek, verbannen naar borreltafels en verjaardagsbijeenkomsten. Ze kwamen begin deze eeuw weer naar boven met de opkomst van internet. Aanvankelijk werden ze anoniem gepost, maar inmiddels een stuk openlijker.” ### _Wat is de invloed hiervan op de Joodse gemeenschap?_ „Die is schadelijk. Onze studiebanken zitten extra vol, vooral met Joodse studenten die in deze tijd op zoek zijn naar hun wortels. Ze voelen zich geïsoleerd binnen hun eigen studie en vinden het fijn om een vak te hebben waarbij hun identiteit niet als een probleem wordt ervaren. Want ze worden regelmatig aangesproken op hun achtergrond en daarbij ook negatief bejegend. Al geldt dat overigens niet voor alle Joden, is mijn ervaring. De Joodse gemeenschap is een heel brede. Ze bestaat uit zo’n 50.000 mensen, van wie een kwart actief is in Joodse gemeenten en verenigingen. Een heel groot deel is dat dus niet. Maar door die negatieve bejegening zijn de afgelopen jaren veel Joden die ongebonden zijn, zoals dat wordt genoemd, naar de Joodse gemeenschap getrokken. Simpelweg omdat zij de behoefte hebben elkaar op te zoeken door de manier waarop ze worden behandeld.” ### _Wat houdt die negatieve bejegening in?_ „Aan de ene kant zie je dat Joden in Nederland vanwege hun link met Israël als ”guilty by association” gezien worden. Ben je boos op wat Israël doet, dan kun je je afreageren op de mensen in Nederland die voor jouw gevoel het dichtst bij Israël staan: de Joden. Daarbij ga je er kennelijk van uit dat de ene Jood verantwoordelijk is voor de andere. Verder zie je dat onder de vlag van kritiek op Israël ook oude, antisemitische beelden weer naar boven komen. Israël gaat dan functioneren als ”de collectieve Jood”. Alle negatieve beelden die er over Joden zijn, worden geprojecteerd op Israël: er is een zionistisch wereldcomplot gaande, Israël trekt in de wereld aan de touwtjes. Kritiek op de politieke ideologie van het zionisme kan dan in sommige gevallen een overlap hebben met antisemitisme.” :::inline_image 1::: ### _Kritiek op Israël hebben mag natuurlijk wel. Dat maakt het onderscheid tussen fel debat en antisemitisme soms lastig._ „Daar wil ik een paar dingen over zeggen. Allereerst is de Joodse gemeenschap in Nederland heel klein. Als een groot deel van de samenleving kritiek heeft op je opvattingen, heb je het gevoel dat je als eenling tegenover een grote massa staat. Daardoor kan een debat al snel intimiderend aanvoelen. Alsof iedereen tegen Israël is en Joodse studenten de enigen zijn die er anders over denken. Dat hoeft natuurlijk niet gelijk antisemitisme te zijn, maar leidt wel tot de ervaring van isolement. Daarnaast kun je je afvragen: is de kritiek op Israël buitenproportioneel? In allerlei gevallen is dat, denk ik, wel zo. Mensen winden zich veel meer op over Israël, dan over de genocide op de Oeigoeren of het geweld in Sudan. Dat betekent niet dat je over het Israëlische geweld geen mening mag hebben. Maar het idee kan postvatten dat we onder de noemer van kritiek op Israël ook eindelijk weer kritiek mogen hebben op de Joden. Zo van: we hebben ons tijden moeten inhouden na de oorlog, maar nu mag het weer. Overigens zijn er ook binnen de Joodse gemeenschap genoeg mensen die kritiek hebben op het Israël. Het interne debat is daar minstens zo stevig als het debat in de samenleving. Het verschil is alleen: in de Joodse gemeenschap weet iedereen waar het over gaat. Iedereen kent Israël en heeft er familie of bekenden wonen. Dat is in de rest van de samenleving voor een belangrijk deel niet het geval. Het kan voor Joden heel vervreemdend zijn om mensen boude opmerkingen te horen plaatsen over Israël en Palestina, zonder dat ze echt bekend zijn met de regio.” ### _Vindt u het anti-Joodse sentiment in de samenleving zorgelijk?_ „Antisemitisme raakt uiteindelijk niet alleen Joden, maar de samenleving als geheel. In een democratie hebben minderheden een plek in de samenleving. Als de Joodse gemeenschap niet veilig kan zijn in Nederland, heeft dat dus effect op het hele land. In die zin mag antisemitisme niet alleen een probleem van de Joden zijn, maar moeten we ons dat allemaal aantrekken. Laten we daarbij dan niet gelijk naar de overheid kijken, als degene die op moet treden. We moeten bij onszelf beginnen. De strijd tegen antisemitisme wordt juist gewonnen op het niveau van burgers, door te voorkomen dat anti-Joodse beelden worden overgedragen aan nieuwe generaties. Trek dus gelijk aan de bel als je merkt dat mensen in je omgeving negatieve stereotypen over Joden overdragen.” :::author_streamer 2::: ### _Hoe belangrijk is kennis van het Jodendom in de strijd tegen antisemitisme?_ „Joden zijn al eeuwen deel van de Nederlandse samenleving en op allerlei momenten in de geschiedenis betekenisvol aanwezig geweest. Het zijn gewoon mensen die met de rest van Nederland samenleven. We moeten Joden normaliseren en de dynamiek en vitaliteit van de Joodse traditie en geschiedenis laten zien. ” ### _Ziet u dat als uw taak, als hoogleraar Joodse studies?_ „O zeker, dat doe ik op alle mogelijke manieren. Ik probeer vanuit mijn plek het onderzoek naar de Joodse geschiedenis en cultuur te bevorderen. Binnenkort begin ik met een programma over Joods erfgoed in Nederland. Vroeger waren er tal van Joodse slagerijen, synagoges en schooltjes. We kijken hoe we het verhaal van de Joden in Nederland kunnen blijven vertellen, ook op lokaal niveau. Dat is niet alleen bedoeld om antisemitisme tegen te gaan, maar ook omdat we het verhaal van Nederland niet kunnen vertellen zonder het Joodse verhaal daarbij mee te nemen. Dan zouden we geen recht doen aan de geschiedenis.” ### _Kunnen Joden er zelf voor zorgen dat ze beter zichtbaar worden?_ „Zeker. Veel Joods leven vindt plaats achter gesloten deuren. De jongere generatie heeft de wens haar Joodse identiteit zichtbaarder te maken in het publieke domein. Afgelopen twee jaar hebben we daarom met Soekot –het Loofhuttenfeest– loofhutten op het Waterlooplein in Amsterdam neergezet en daaromheen een meerdaags programma georganiseerd. Niet alleen de buurtbewoners en marktkooplieden vonden het mooi, ook veel Joden waren enthousiast. Ze hadden het gevoel dat er eindelijk een plek was in de stad waar ze gewoon openlijk en onbekommerd Joods konden zijn. Dat is waar behoefte aan is. Het moet rond Joodse feestdagen net zo normaal zijn om een loofhut of chanoekia (negenarmige kandelaar, JA) in de publieke ruimte te zien als een kerstboom rond Kerst.” :::inline_image 2::: ### _Krijgt u als hoogleraar Joodse studies persoonlijk te maken met anti-Joods sentiment?_ „Alles wat je zegt over Israël en Joden ligt onder een vergrootglas. Daardoor zie je twee dingen gebeuren. Het eerste is dat je altijd bagger over je heen krijgt als je je uitspreekt, dat weet je gewoon. Het andere is dat er juist stilte volgt op wat je zegt. Die ervaring hebben wij als vakgroep, maar heeft ook de Joodse gemeenschap. Als je bijvoorbeeld iets organiseert rondom het Jodendom, reageren veel mensen niet. Je nodigt ze uit, maar ze komen niet. Of ze geven aan dat het hen even niet uitkomt. „We zijn niet tegen de Joden”, zeggen ze dan, „maar ze willen nu ook even niet gelinkt worden aan deze groep.” Die stilte is misschien nog wel gevaarlijker dan de bagger.” ### _Waarom?_ „Eigenlijk wordt er met die stilte toegegeven aan extreme opvattingen. Dan uiten mensen die wel niet, maar in de praktijk doen ze er wel aan mee. Of ze zijn te bang om hun nek uit te steken.” ### _Is het niet opmerkelijk dat deze anti-Joodse houding juist aan universiteiten speelt?_ „Helaas hebben universiteiten ook in de tweede helft van de negentiende eeuw en aan het begin van de twintigste eeuw een belangrijke rol gespeeld in het verspreiden van antisemitisme. Studentenorganisaties hebben wat dat betreft een slechte reputatie. Je zou beter verwachten, maar universiteiten zijn niet automatisch vrij van discriminatie en antisemitisme. Je ziet nu dat veel universiteiten op de stoel van de politiek gaan zitten als ze andere universiteiten boycotten. Ik wil in dat verband het a-woord niet noemen, maar het roept wel vragen op over wat het betekent om een universiteit te zijn.” :::author_streamer 3::: ### _Speelt dit ook aan universiteiten in het buitenland?_ „Zeker. In een groot deel van West-Europa heeft het debat over Israël een vergelijkbaar karakter, zoals in België, Frankrijk, Groot-Brittannië en Spanje. Er is veel activisme, waarbij ook negatieve beelden over Israël en het Jodendom worden verspreid. In Centraal-Europa is dat weer heel anders. Want landen als Tsjechië en Polen haalden de afgelopen twee jaar juist de banden met Israëlische universiteiten aan. Dat heeft sterk met de geschiedenis te maken: onder het communisme moesten die landen tegen Israël en Amerika zijn. Daardoor zijn ze nu relatief sterk pro-Amerika en pro-Israël.” ### _Hebben Joden in West-Europa nog een toekomst? Of moeten we dan eerst aan onszelf werken als samenleving?_ „Ja en ja. Ik denk dat er zeker ruimte is voor een Joodse gemeenschap in Europa. Dat die juist belangrijker wordt, omdat ook de Israëlische samenleving in crisis is en op zoek is naar haar identiteit. Daarvoor is wel nodig dat Europese samenlevingen openstaan voor Joodse gemeenschappen en die als een volstrekt normaal onderdeel van de eigen samenleving beschouwen. Het is verder belangrijk dat we blijven strijden tegen onveiligheid en antisemitisme, want die bemoeilijken een ontspannen deelname van Joden aan de Europese samenleving.” ### _U kent als geen ander de geschiedenis van het Jodendom. Is antisemitisme onuitroeibaar?_ „Ik ben geen profeet, maar ik ben ook niet naïef. Antisemitisme zal niet zomaar verdwijnen. Helaas heeft het al heel oude wortels. Ik geloof wel dat het belangrijk is dat de strijd ertegen iets a-politieks blijft. Nu verwijten zowel linkse als rechtse partijen elkaar antisemitisch handelen. Maar of we nu links of rechts, christen of moslim zijn, we moeten het er allemaal over eens zijn dat dit niet thuishoort in onze samenleving.” ### _In uw colleges komen studenten van allerlei achtergronden. Lukt het daar om respect voor elkaar te hebben?_ „Bij de colleges die wij als vakgroep verzorgen, komen naast Joden en Israëli’s ook studenten uit het Midden-Oosten, Nederlandse moslims en Palestijnen. Dat zien wij graag, want Joodse cultuur is niet alleen voor Joden, maar iedereen kan er iets van leren en zich ermee verrijken. We gaan met elkaar terug naar de bronnen en leren zorgvuldig te luisteren. Wat we als vakgroep belangrijk vinden, is dat we studenten kennis kunnen aanreiken waarmee ze een geïnformeerde positie kiezen in het debat. Met meer nuance. Dat is de sleutel tot een goed debat. Want voordat je met grote meningen komt, moet je eerst goed onderzoek doen en zorgvuldig analyseren. Als je dat doet, zie je dat veel grote slogans, van welke kant die dan ook komen, verdwijnen.” _Dit is deel 3 in een serie over antisemitisme in Nederland._

Prof. dr. Bart Wallet: De stilte rondom Joden is gevaarlijker dan de bagger

Wat vond je van dit artikel?

Lees meer

„Joden zijn de kanarie in de kolenmijn”

Amanda Kluveld, strijdster tegen Jodenhaat

Meer over

Impressie van Terdege
op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Prof. dr. Bart Wallet: De stilte rondom Joden is gevaarlijker dan de bagger

Wat vond je van dit artikel?

Lees meer

„Joden zijn de kanarie in de kolenmijn”

Amanda Kluveld, strijdster tegen Jodenhaat

Ontvang onze nieuwsbrief

Meer over

Impressie van Terdege op Instagram

Thema's

Meer Terdege

Over Terdege

Service & contact

Volg ons

Impressie van Terdege
op Instagram